Sribhsya 1-1-3
back
jagaj-janma-Adi-kAraNaM brahma vedAnta-vedyam ity uktam / tad ayuktam; tad dhi na vAkya-pratipAdyam / anumAnena siddheH ity AZaGkya+Aha ---
ZAstra-yonitvAt //1.1.3//
ZastraM yasya yoniH --- kAraNaM, pramANam, tac chAstra-yoniH; tasya bhAvaZ ZAstra-yonitvam; tasmAt /
brahma-jJAna-kAraNatvAc chAstrasya tad-yonitvaM brahmaNaH / atyanta-atIndriyatvena pratyakSa-Adi-pramANa-aviSayatayA brahmaNaZ ZAstra-eka-pramANakatvAd ukta-svarUpaM brahma yato vA imAni bhUtAni+ity-Adi-vAkyaM bodhayaty eva+ity-arthaH //
nanu ZAstra-yonitvaM brahmaNo na saMbhavati, pramANa-antara-vedyatvAd brahaNaH, aprApte tu ZAstram arthavat / kiM tarhi tatra pramANam? na tAvat-pratyakSam / tad dhi dvi-vidham --- indriya-saMbhavaM yoga-saMbhavaM ca+iti / indriya-saMbhavaM ca bAhya-saMbhavam Antara-saMbhavaM ca+iti dvi-vidhA / bAhya-indriyANi vidyamAna-sannikarSa-yogya-sva-viSaya-bodha-jananAni+iti na sarva-artha-sAkSAtkAra-tan-nirmANa-samartha-puruSa-viZeSa-viSaya-bodha-jananAni / na+apy Antaram; Antara-sukha-duHkha-Adi-vyatirikta-bahir-viSayeSu tasya bAhya-indriya-anapekSa-pravRtty-anupapatteH / na+api yoga-janyam; bhAvanA-prakarSa-paryanta-janmanas tasya viZada-avabhAsatve 'pi pUrva-anubhUta-viSaya-smRti-mAtratvAn na prAmANyam iti kutaH pratyakSatA ? tad-atirikta-viSayatve kAraNa-abhAvAt; tathA sati tasya bhrama-rUpavatA / na+apy anumAnaM viZeSato-dRSTaM sAmAnyato-dRSTaM vA / atIndriye vastuni saMbandha-avadhAraNa-virahAn na viZeSato-dRSTam / samasta-vastu-sAkSAtkAra-tan-nirmANa-samartha-puruSa-viZeSa-niyataM sAmAnyato-dRSTam api na liGgam upalabhayte /
nanu ca jagataH kAryatvaM tad-upAdAna-upakaraNa-saMpradAna-prayojana-abhijJa-kartRkatva-vyAptam / acetana-ArabdhaMm jagataZ ca+eka-cetana-adhInatvena vyAptam / sarvaM hi ghaTa-Adi-kAryaM tad-upAdAna-upakaraNa-saMpradAna-prayojana-abhijJa-kartRkaM dRSTam / acetana-Arabdham arogaM sva-ZarIram eka-cetana-adhInaM ca / sa-avayavatvena jagataH kAryatvam /
ucyate / kim idam eka-cetana-adhInatvam ? na tAvat tad-Ayatta-utpatti-sthititvam; dRSTAnto hi sAdhya-vikalaH syAt / na hy arogaM sva-ZarIram eka-cetana-Ayatta-utpatti-sthiti; tac-charIrasya bhoktRRNAM bhArya-Adi-sarva-cenatAnAm adRSTa-janyatvAt tad-utpatti-sthityoH / kiM ca, ZarIra-avayavinaH sva-avayava-samavetatA-rUpA sthitir avayava-saMZleSa-vyatirekeNa na cetanam apekSate / prANana-lakSaNA tu sthitiH pakSatva-abhimate kSiti-jaladhi-mahIdhara-Adau na saMbhavati+iti pakSa-sapakSa-anugatAm eka-rUpAM sthitiM na+upalabhAmahe / tad -Ayatta-pravRttitvaM tad-adhInatvam iti cet, aneka-cetana-sAdhyeSu guru-tara-ratha-ZilA-mahIruha-AdiSu vyabhicAraH / cetana-mAtra-adhInatve siddha-sAdhyatA /
kiM ca, ubhaya-vAdi-siddhAnAM jIvAnAm eva lAghavena kartRtva-abhyupagamo yuktaH / na ca jIvAnAm upAdAna-Ady-anabhijJatayA kartRtva-asaMbhavaH; sarveSAm eva cetanAnAM pRthivy-Ady-upAdAna-yAga-Ady-upakaraNa-sAkSAtkAra-sAmarthyAt; yathA+idAnIM pRthivy-Adayo yAga-AdayaZ ca pratyakSam IkSyante / upakaraNa-bhUta-yAga-Adi-Zakti-rUpa-apUrva-Adi-Zabda-vAcya-adRSTa-sAkSAtkAra-abhAve 'pi cetanAnAM na kartRtva-anupapattiH; tat-sAkSAtkAra-anapekSaNAt kArya-Arambhasya / bhaktimat-sAkSAtkAra eva hi kArya-Arambha-upayogI; Zaktes tu jJAna-mAtram eva+upayujyate, na sAkSAtkAraH / na hi kulAla-AdayaH kArya-upakaraNa-bhUta-daNDa-cakra-Adivat tac-chaktim api sAkSAtkRtya ghaTa-maNika-Adi-kAryam Arabhante / iha tu cetanAnAm Agama-avagata-yAga-Adi-Zakti-viZeSANAM kArya-Arambho na+anupapannaH /
kiM ca, yac-chakya-kriyaM Zakya-upAdAna-Adi-vijJAnaM ca tad eva tad-abhijJa-kartRkaM dRSTam / mahI-mahIdhara-mahArNava-Adi tv aZakya-kriyam aZakya-upAdAna-Adi-vijJAnaM ca+iti na cetana-kartRkam / ato ghaTa-maNika-Adi sajAtIya-Zakya-kriya-Zakya-upAdAna-Adi-vijJAna-vastu-gatam eva kAryatvaM buddhiman-kartR-pUrvakatva-sAdhane prabhavati /
kiM ca, ghaTa-Adi-kAryam anIZvareNa+alpa-jJAna-ZaktinA sa-ZarIreNa parigrahavatA+anApta-kAmena nirmitaM dRSTam iti tathA-vidham eva cetanaM kartAraM sAdhayann ayaM kAryatva-hetus siSAdhayiSita-puruSa-sArvajJya-sarva-aiZvarya-Adi-viparIta-sAdhanAd viruddhas syAt / na ca+etAvatA sarva-anumAna-uccheda-prasaGgaH / liGgini pramANa-antara-gocare liGga-bala-upasthApitA viparIta-viZeSAs tat-pramANa-pratihata-gatayo nivartante / iha tu sakala-itara-pramANa-aviSaye liGgini nikhila-nirmANa-cature anvaya-vyatireka-avagata-avinAbhAva-niyamA dharmAs sarva eva+aviZeSeNa prasajyante; nivartaka-pramANa-abhAvAt tathA+eva+avatiSThante / ata AgamAd Rte katham IZvaras setsyati ?
atra+AhuH / sa-avayavatvAd eva jagataH kAryatvaM na pratyAkhyAtuM Zakyate / bhavanti ca prayogAH --- vivAda-adhyAsitaM bhU-bhUdhara-Adi kAryam, sa-avayavatvAt, ghaTa-Adivat / tathA vivAda-adhyAsitam avani-jaladhi-mahIdhara-Adi kAryam, mahattve sati kriyAvattvAt, ghaTavat / tanu-bhuvana-Adi kAryam, mahattve sati mUrtatvAt, ghaTavat --- iti / sa-avayaveSu dravyeSu idam eva kriyate na+itarad iti kAryatvasya niyAmakaM sa-avayavatva-atireki rUpa-antaraM na+upalabhAmahe / kAryatva-pratiniyataM Zakya-kriyatvaM Zakya-upAdAna-Adi-vijJAnatvaM ca+upalabhyata iti cen na; kAryatvena+anumate 'pi viSaye jJAna-ZaktI kArya-anumeye ity anyatra+api sa-avayavatva-AdinA kAryatvaM jJAtam iti te ca pratipanne eva+iti na kaZcid viZeSaH / tathA hi ghaTa-maNika-AdiSu kRteSu kArya-darZana-anumita-kartR-gata-tan-nirmANa-Zakti-jJAnaH puruSo 'dRSTa-pUrvaM vicitra-sanniveZaM nara-indra-bhavanam Alokya avayava-sanniveSa-viZeSeNa tasya kAryatvaM niZcitya tadAnIm eva kartus taj-jJAna-Zakti-vaicitryam anuminoti / atas tanu-bhuvana-AdeH kAryatve siddhe sarva-sAkSAtkAra-tan-nirmANa-Adi-nipuNaH kvacit puruSa-viZeSas sidhyaty eva /
kiM ca sarva-cetanAnAM dharma-adharma-nimitte 'pi sukha-duHkha-upabhoge cetana-anadhiSThitayos tayor acetanayoH phala-hetutva-anupapattes sarva-karma-anuguNa-sarva-phala-pradAna-caturaH kaZcid AstheyaH; vardhakinA+anadhiSThitasya vAsya-Ader acetanasya deZa-kAla-Ady-aneka-parikara-sannidhAne 'pi yUpa-Adi-nirmANa-sAdhanatva-adarZanAt / bIja-aGkuar-AdeH pakSa-antarbhAvena tair vyabhicAra-ApAdanaM Zrotriya-vetAlAnAm anabhijJatA-vijRmbhitam / tata eva sukha-Adibhir vyabhicAra-vacanam api tathA+eva / na ca lAghavena+ubhaya-vAdi-saMpratipanna-kSetra-jJAnAm eva IdRZa-adhiSThAtRtva-kalpanaM yuktam; teSAM sUkSma-vyavahita-viprakRSTa-darZana-Zakti-niZcayAt / darZana-anuguNA+eva hi sarvatra kalpanA / na ca kSetra-jJavad IZvarasya+aZakti-niZcayo 'sti / ataH prAmANa-antaro na tat-siddhy-anupapattiH / samartha-kartR-pUrvakatva-niyata-kAryatva-hetunA sidhyan svAbhAvika-sarva-sAkSAtkAra-tan-niyamana-Zakti-saMpanna eva sidhyati /
yat tv anaiZvarya-Ady-ApAdanena dharma-viZeSa-viparIta-sAdhanatvam unnItam, tad-anumAna-vRtta-anabhijJatva-nibandhanam; sapakSe saha-dRSTAnAM sarveSAM kAryasya+ahetu-bhUtAnAM ca dharmANAM liGginy aprApteH / etad uktaM bhavati / kenacit kiMcit kriyamANaM sva-utpattaye kartus sva-nirmANa-sAmarthyaM sva-upAdAna-upakaraNa-jJAnaM ca+apekSate; na tv anya-asAmarthyam anya-jJAnaM ca, hetutva-abhAvAt / sva-nirmANa-sAmarthya-sva-upAdAna-upakaraNa-jJAnAbhyAm eva sva-utpattAv upapannAyAM saMbandhitayA darZana-mAtreNa+akiMcitkarasya+artha-antara-ajJAna-AdeH hetutva-kalpanA-yogAd iti / na tAvat sarva-viSayam; na hi kulAla-AdiH kriyamANa-vyatiriktaM kim api na jAnAti / na+api katipaya-viSayam; sarveSu kartRSu tat-tad-ajJAna-aZakty-aniyamena sarveSAm ajJAna-AdInAM vyabhicArAt / ataH kAryatvasya+asAdhakAnAm anIZvaratva-AdInAM liGginy apratItir iti na viparIta-sAdhanatvam /
kulAla-AdInAM daNDa-cakra-Ady-adhiSThAnaM ZarIra-dvAreNa+eva dRSTam iti jagad-upAdAna-upakaraNa-adhiSThAnam IZvarasya+a-ZarIrasya+anupapannam iti cen na; saMkalpa-mAtreNa+eva para-ZarIra-gata-bhUta-vetAla-garala-Ady-apagama-vinAZa-darZanAt / katham a-ZarIrasya para-pravartana-rUpas saMkalpa iti cet; na ZarIra-apekSas saMkalpaH, ZarIrasya saMkalpa-hetu-tva-abhAvAt / mana eva hi saMkalpa-hetuH / tad-abhyupagatam IZvare 'pi; kAryatvena+eva jJAna-Zaktivan manaso 'pi prAptatvAt / mAnasas saMkalpas sa-ZarIrasya+eva, sa-ZarIrasya+eva sa-manaskatvAd iti cen na; manaso nityatvena deha-apagame 'pi manasas sad-bhAvena+anaikAntyAt /
ato vicitra-avayava-sanniveZa-viZeSa-tanu-bhuvana-Adi-kArya-nirmANe puNya-pApa-para-vaZaH parimita-Zakti-jJAnaH kSetra-jJo na prabhavati+iti nikhila-bhuvana-nirmANa-caturo 'cintya-aparimita-jJAna-Zakty-aiZvaryo '-ZarIraH saMkalpa-mAtra-sAdhana-pariniSpanna-ananta-vistAra-vicitra-racana-prapaJcaH puruSa-viZeSa IZvaro 'numAnena+eva siddhyati / ataH pramANa-antara-avaseyatvAd brahmaNo na+etad-vAkyaM brahma pratipAdayati /
kiM ca, atyanta-bhinnayor eva mRd-dravya-kulAlayor nimitta-upAdAnatva-darZanena AkAZa-Ader niravayava-dravyasya kAryatva-anupapattyA ca na+ekam eva brahma kRtsnasya jagato nimittam upAdAnaM ca pratipAdayituM Zaknoti+iti //
evaM prApte brUmaH --- yathA+ukta-lakSaNaM brahma janma-Adi-vAkyaM bodhayaty eva / kutaH? ZAstra-eka-pramANakatvAt brahmaNaH / yad uktaM sa-avayavatva-AdinA kAryaM sarvaM jagat, kAryaM ca tad-ucita-kartR-viZeSa-pUrvakaM dRSTam iti nikhila-jagan-nirmANa-tad-upAdAna-upakaraNa-vedana-caturaH kaZcid anumeya iti; tad ayuktam; mahI-mahArNava-AdInAM kAryatve 'pi ekadA+eva+ekena+eva nirmitA ity atra pramANa-abhAvAt / na ca+ekasya ghaTasya+iva sarveSAm ekaM kAryatvam, yena+ekadA+ekaH kartA syAt / pRthag-bhUteSu kAryeSu kAla-bheda-kartR-bheda-darZanena kartR-kAla-aikya-niyama-adarZanAt / na ca kSetra-jJAnAM vicitra-jagan-nirmANa-ZaktyA kAryatva-balena tad-atirikta-kalpanAyAm aneka-kalpanA-anupapatteZ ca ekaH kartA bhavitum arhati+iti; kSetra-jJAnAm eva+upacita-puNya-viZeSANAM Zakti-vaicitrya-darZanena teSAm eva+atiZayita-adRSTa-saMbhAvanayA ca tat-tad-vilakSaNa-kArya-hetutva-saMbhavAt, tad-atirikta-atyanta-adRSTa-puruSa-kalpanA-anupapatteH / na ca yugapat sarva-utpattis sarva-ucchittiZ ca pramANa-padavIm adhirohataH; adarZanAt, krameNa+eva+utpatti-vinAZa-darZanAc ca / kAryatvena sarva-utpatti-vinAZayoH kalpyamAnayoH darZana-AnuguNyena kalpanAyAM virodha-abhAvAc ca / ato buddhimad-eka-kartRkatve sAdhye kAryatvasya+anaikAntyam, pakSasya+aprasiddha-viZeSaNatvam, sAdhya-vikalatA ca dRSTAntasya; sarva-nirmANa-caturasya+ekasya+aprasiddheH / buddhimat-kartRkatva-mAtre sAdhye siddha-sAdhanatA / sArvajJya-sarva-Zakti-yuktasya kasyacid ekasya sAdhakam idaM kAryatvaM kiM yugamad-utpadyamAna-sarva-vastu-gatam ? uta krameNa+utpadyamAna-sarva-vAstu-gatam ? yugapad-utpadyamAna-sarva-vastu-gatatve kAryatvasya+asiddhatA / krameNa+utpadyamAna-sarva-vastu-gatatve aneka-karTrkatva-sAdhanAd viruddhatA / atra+apy eka-karTrkatva-sAdhane pratyakSa-anumAna-virodhaZ ZAstra-virodhaZ ca; kumbha-kAro jAyate, ratha-kAro jAyata ity-Adi-ZravaNAt / api ca sarveSAM kAryANAM ZarIra-AdInAM ca sattva-Adi-guNa-kArya-rUpa-sukha-Ady-anvaya-darZanena sattva-Adi-mUlatvam avaZya-AZrayaNIyam / kArya-vaicitrya-hetu-bhUtAH kAraNa-gatA viZeSAs sattva-AdayaH; teSAM kAryANAM tan-mUlatva-ApAdanaM tad-yukta-puruSa-antaHkaraNa-vikAra-dvAreNa, puruSasya ca tad-yogaH karma-mUlaH --- iti kArya-viZeSa-ArambhAya+eva jJAna-Zaktivat kartuH karma-saMbandhaH kArya-hetutvena+eva+avaZya-AZrayanIyaH; jJAna-Zakti-vaicitryasya ca karma-mUlatvAt / icchAyAH kArya-Arambha-hetutve 'pi viSaya-viZeSa-viZeSitAyAs tasyAs sattva-Ai-mUlakatvena karma-saMbandho 'varjanIyaH / ataH kSetra-jJA eva kartAraH, na tad-vilakSaNaH kaZcid anumAnAt sidhyati / bhavanti ca prayogAH --- tanu-bhuvana-Adi kSetra-jJa-kartRkam, kAryatvAt, ghaTavat / IZvaraH kartA na bhavati, prayojana-ZUnyatvAt, mukta-Atmavat / IZvaraH kartA na bhavati, a-ZarIratvAt, tadvad eva / na ca kSetra-jJAnAM sva-ZarIra-adhiSThAne vyabhicAraH, tatra+apy anAdes sUkSma-ZarIrasta sad-bhAvAt/ vimati-viSayaH kAlo na loka-ZUnyaH, kAlatvAt, vartamAna-kAlavat iti /
api ca, kim IZvaras sa-ZarIro 'ZarIro vA kAryaM karoti ? na tAvad a-ZarIraH; a-ZarIrasya kartRtva-anupalabdheH / mAnasAny api kAryANi sa-ZarIrasya+eva bhavanti; manaso nityatve 'pi a-ZarIreSu mukteSu tat-kArya-adarZanAt / na+api sa-ZarIraH; vikalpa-asahatvAt --- tac-charIraM kiM nityam uta+anityam ? na tAvan nityam; sa-avayavasya tasya nityatve jagato 'pi nityatva-avirodhAd IZvara-asiddheH / na+apy anityam; tad-vyatiriktasya tac-charIra-hetos tadAnIm abhAvAt / svayam eva hetur iti cen na; a-ZarIrasya tad-ayogAt; anyena ZarIreNa sa-ZarIra iti cen na; anavasthAnAt /
sa kiM sa-vyApAro nirvyApAro vA ? a-ZarIratvAd eva na sa-vyApAraH / na+api nirvyApAraH kAryaM karoti mukta-Atmavat / kAryaM jagad icchA-mAtra-vyApAra-kartRkam ity ucyamAne pakSasya+aprasiddha-viZeSaNatvam, dRSTAntasya ca sAdhya-hInatA /
ato darZana-AnuguNyena+IZvara-anumAnaM darZana-AnuguNya-parAhatam iti ZAstra+eka-pramANakaH para-brahma-bhUtas sarva-IZvaraH puruSa-uttamaH / ZAstraM tu sakala-itara-pramANa-paridRSTa-samasta-vastu-visajAtIyaM sArvajJya-satya-saMkalpatva-Adi-miZra-anavadhika-atiZaya-aparimita-udAra-guNa-sAgaraM nikhila-heya-pratyanIka-sva-rUpaM pratipAdayati+iti na pramANa-antara-avasita-vastu-sAdharmya-prayukta-doSa-gandha-prasaGgaH /
yat tu nimitta-upAdAnayor aikyam AkAZa-Ader niravayava-dravyasya kAryatvaM ca+anupalabdham aZakya-pratipAdanam ity uktam, tad apy aviruddham iti prakRtiZ ca pratijJA-dRSTAnta-anuparodhAt, na viyad-aZruter ity atra pratipAdayiSyate / ataH pramANa-antara-agocaratvena ZAstra-eka-viSayatvAt yato vA imAni bhUtAni+iti vAkyam ukta-lakSaNaM brahma pratipAdayati+iti siddham //3//
back