![]() |
(1) aZeSa-cid-acid-vastu-viZeSiNe ZeSa-ZAyine /
nirmala-ananta-kalyANa-nidhaye viSNave namaH //(1)(2) paraM brahma+eva+ajJaM bhrama-parigataM saMsarati tat-para-upAdhy-AlIDhaM vivaZama-Zubhasya+Aspadam iti /
Zruti-nyAya-apetaM jagati vitataM mohanam idaM tamo yena+apAstaM sa hi vijayate yAmuna-muniH //(2)(3) aZeSa-jagad-dhita-anuZAsana-Zruti-nikara-Zirasi samadhigato 'yam arthaH jIva-parama-Atma-yAthAtmya-jJAna-pUrvaka-varNa-AZrama-dharma-itikartavyatAka-parama-puruSa-caraNa-yugala-dhyAna-arcana-praNAma-Adir atyartha-priyas tat-prApti-phalaH /
(4) asya jIva-Atmano 'nAdy-avidyA-saMcita-puNya-pApa-rUpa-karma-pravAha-hetuka-brahma-Adi-sura-nara-tiryak-sthAvara-Atmaka-catur-vidha-deha-praveZa-kRta-tat-tad-abhimAna-janita-avarjanIya-bhava-bhaya-vidhvaMsanAya deha-atirikta-Atma-svarUpa-tat-sva-bhAva-tad-antarayAmi-parama-Atma-sva-rUpa-tat-sva-bhAva-tad-upAsana-tat-phala-bhUta-Atma-sva-rUpa-AvirbhAva-pUrvaka-anavadhika-atiZaya-Ananda-brahma-anubhava-jJApane pravRttaM hi vedAnta-vAkya-jAtam, tat tvam asi / ayam AtmA brahma / ya Atmani tiSThann Atmano 'ntaro yam AtmA na veda yasya+AtmA ZarIraM ya AtmAnam antaro yamayati sa ta Atma-antaryAmy amRtaH / eSa sarva-bhUta-antar-Atma-apahata-pApmA divyo deva eko nArAyaNaH / tam etaM veda-anuvacanena brAhmaNA vividiSanti yajJena dAnena tapasA+anAZakena / brahma-vid Apnoti param / tam evaM vidvAn amRta iha bhavati na+anyaH panthA ayanAya vidyata ity-Adikam /
(5) jIva-AtmanaH sva-rUpaM deva-manuSya-Adi-prakRti-pariNAma-viZeSa-rUpa-nAnA-vidha-bheda-rahitaM jJAna-Ananda-eka-guNaM, tasya+etasya karma-kRta-deva-Adi-bhede 'padhvaste sva-rUpa-bhedo vAcAm agocaraH sva-saMvedyaH, jJAna-sva-rUpam ity etAvad eva nirdeZyam / tac ca sarveSAm AtmanAM samAnam /
(6) evaM-vidha-cid-acid-Atmaka-prapaJcasya+udbhava-sthiti-pralaya-saMsAra-nirvartana-eka-hetu-bhUtaH samasta-heya-pratyanIka-ananta-kalyANatayA ca sva-itara-samasta-vastu-vilakSaNa-sva-rUpo 'navadhika-atiZaya-asaMkhyeya-kalyANa-guNa-gaNaH sarva-Atma-para-brahma-para-jyotiH-para-tattva-parama-Atma-sad-Adi-Zabda-bhedair nikhila-vedAnta-vedyo bhagavAn nArAyaNaH puruSa-uttama ity antaryAmi-sva-rUpam / asya ca vaibhava-pratipAdana-parAH ZrutayaH sva-itara-samasta-cid-acid-vastu-jAta-antar-AtmatayA nikhila-niyamanaM tac-chakti-tad-aMZa-tad-vibhUti-tad-rUpa-tac-charIra-tat-tanu-prabhRtibhiH Zabdais tat-sAmAnAdhikaraNyena ca pratipAdayanti /
(7) tasya vaibhava-pratipAdana-parANAm eSAM sAmAnAdhikaraNya-AdInAM vivaraNe pravRttAH kecana nirviZeSa-jJAna-mAtram eva brahma, tac ca nitya-mukta-sva-prakAZa-sva-bhAvam api tat tvam asy Adi-sAmAnAdhikaraNya-avagata-jIva-aikyaM, brahma+eva+ajJaM badhyate mucyate ca, nirviZeSa-cin-mAtra-atireka-IZvara-IZitavya-Ady-ananta-vikalpa-rUpaM kRtsnaM jagan-mithyA, kaZcid baddhaH, kaZcin mukta ity iyam avasthA na vidyate / itaH pUrvaM kecana muktA ity ayam artho mithyA / ekam eva ZarIraM jIvavan nirjIvAni+itarANi, tac-charIraM kim iti na vyavasthitam, AcAryo jJAnasya+upadeSTA mithyA ZAstraM ca mithyA ZAstra-pramAtA ca mithyA ZAstra-janyaM jJAnaM ca mithyA --- etat sarvaM mithyA-bhUtena+eva ZAstreNa+avagamyata iti varNayanti /
(8) apare tv apahata-pApmatva-Adi-samasta-kalyANa-guNa-upetam api brahma+etena+eva+aikya-avabodhena kenacid upAdhi-viZeSeNa saMbaddhaM badhyate mucyate ca nAnA-vidha-mala-rUpa-pariNAma-AspadaM ca+iti vyavasthitAH /
(9) anye punar aikya-avabodha-yAthAtmyaM varNayantaH svAbhAvika-niratiZaya-aparimita-udAra-guNa-sAgaraM brahma+eva sura-nara-tiryak-sthAvara-nAraki-svargy-apavargi-cetaneSu sva-bhAvato vilakSaNam avilakSaNaM ca viyad-Adi-nAnA-vidha-mala-rUpa-pariNAma-AspadaM ca+iti pratyavatiSThante /
(10) tatra prathama-pakSasya Zruty-artha-paryAlocana-parA duSparihArAn doSAn udAharanti / prakRta-parAmarZi-tac-chabda-avagata-sva-saMkalpa-kRta-jagad-udaya-vibhava-vilaya-Adayas tad+aikSata bahu syAM prajAyeya+ity-Arabhya san-mUlAH somya+imAH sarvAH prajAH sad-AyatanAH sat-pratiSThA ity-AdibhiH padaiH pratipAditAs tat-saMbandhitayA prakaraNa-antara-nirdiSTAH sarva-jJatA-sarva-Zaktitva-sarva-IZvaratva-sarva-prakAratva-sama-abhyadhika-nivRtti-satya-kAmatva-satya-saMkalpatva-sarva-avabhAsakatva-Ady-anavadhika-atiZaya-asaMkhyeya-kalyANa-guNa-gaNA apahata-pApmA+ity-Ady-aneka-vAkya-avagata-nirasta-nikhila-doSatA ca sarve tasmin pakSe vihanyante /
(11) atha syAt --- upakrame 'py eka-vijJAnena sarva-vijJAna-mukhena kAraNasya+eva satyatAM pratijJAya tasya kAraNa-bhUtasya+eva brahmaNaH satyatAM vikAra-jAtasya+asatyatAM mRd-dRSTAntena darZayitvA satya-bhUtasya+eva brahmaNaH sad eva somya+idam agra AsId ekam eva+advitIyam iti sajAtIya-vijAtIya-nikhila-bheda-nirasanena nirviZeSatA+eva pratipAditA / etac chodhakAni prakaraNa-antara-gata-vAkyAny api satyaM jJAnam anantaM brahma, niSkalaM niSkriyaM nirguNaM, vijJAnam Anandam ity-AdIni sarva-viZeSa-pratyanIka-eka-AkAratAM bodhayanti / na ca+eka-AkAratA-bodhane padAnAM paryAyatA / ekatve 'pi vastunaH sarva-viZeSa-pratyanIkatA-upasthApanena sarva-padAnAm arthavattvAd iti /
(12) na+etad evam / eka-vijJAnena sarva-vijJAnaM sarvasya mithyAtve sarvasya jJAtavyasya+abhAvAn na setsyati / satyatva-mithyAtvayor ekatA-prasaktir vA / api tv eka-vijJAnena sarva-vijJAnaM sarvasya tad-Atmakatvena+eva satyatve sidhyati /
(13) ayam arthaH --- ZvetaketuM pratyAha stabdho 'sy uta tam AdeZam aprAkSya iti paripUrNa iva lakSyase tAn AcAryAn prati tam apy AdeZaM pRSTavAn asi+iti / AdiZyate 'nena+ity AdeZaH / AdeSaH praZAsanam / etasya vA akSarasya gArgi sUryA-candramasau vidhRtau tiSThata ity Adibhir aikyarthyAt / tathA ca mAnavaM vacaH --- praZAsitAraM sarveSAm ity-Adi / atra+apy ekam eva+iti jagad-upAdAnatAM pratipAdya+advitIya-padena+adhiSThAtara-nivAraNAd asya+eva+adhiSThAtRtvam api pratipAdyate /atas taM praZAsitAraM jagad-upAdAna-bhUtam api pRSTavAn asi yena Zrutena matena vijJAtena+aZrutam amatam avijJAnaM ZrutaM mataM vijJAtaM bhavati+ity uktaM syAt / nikhila-jagad-udaya-vibhava-vilaya-Adi-kAraNa-bhUtaM sarva-jJatva-satya-kAmatva-satya-saMkalpatva-parimita-udAra-guNa-gaNa-sAgaraM kiM brahma+api tvayA Zrutam iti hArdo bhAvaH / tasya nikhila-kAraNatayA kAraNam eva nAnA-saMsthAna-viZeSa-saMsthitaM kAryam ity ucyata iti kAraNa-bhUta-sUkSma-cid-acid-vastu-ZarIraka-brahma-vijJAnena kArra-bhUtam akhilaM jagad vijJAtaM bhavati+iti hRdi nidhAya yena+aZrutaM ZrutaM bhavaty amataM matam avijJAtaM vijJAtaM syAd iti putraM prati pRSTavAn pitA / tad etat-sakalasya vastu-jAtasya+eka-kAraNatvaM pitR-hRdi nihitam ajAnan putraH paraspara-vilakSaNeSu vastuSv anyasya jJAnena tad-anya-vijJAnasya+aghaTamAnatAM buddhvA paricodayati --- kathaM nu bagavaH sa AdeZa iti /
(14) paricoditaH punas tad eva hRdi nihitaM jJAna-Ananda-amalatva-eka-sva-rUpam aparicchedya-mAhAtmyaM satya-saMkalpatva-miZrair anavadhika-atiZaya-asaMkhyeya-kalyANa-guNa-gaNair juSTam avikAra-sva-rUpaM paraM brahma+eva nAma-rUpa-vibhAga-anarha-sUkSma-cid-acid-vastu-ZarIraM sva-lIlAyai sva-saMkalpena+ananta-vicitra-sthira-trasa-sva-rUpa-jagat-saMsthAnaM sva-aMZena+avasthitam iti /
(15) taj-jJAnena+asya nikhilasya jJAtatAM bruvaMl loka-dRSTaM kArya-kAraNayor ananyatvaM darZayituM dRSTAntam Aha --- yathA somya+ekena mRt-piNDena sarvaM mRn-mayaM vijJAtaM syAd vAcA+ArambhaNaM vikAro nAma-dheyaM mRttikA+ity eva satyam iti / ekam eva mRd-dravyaM sva-eka-deZena nAnA-vyavahAra-AspadatvAya ghaTa-ZarAva-Adi-nAnA-saMsthAna-avasthA-rUpa-vikAra-ApannaM nAnA-nAma-dheyam api mRttikA-saMsthAna-viZeSatvAn mRd-dravyam eva+ittham avasthitaM na vastv-antaram iti / yathA mRt-piNDa-vijJAnena tat-saMsthAna-viZeSa-rUpam ghaTa-ZarAva-Adi sarvaM jJAtam eva bhavati+ity-arthaH /
(16) tataH kRtsnasya jagato brahma-eka-kAraNatAm ajAnan putraH pRcchati --- bhagavAMs tv eva me tad bravItv iti / tataH sarva-jJaM sarva-Zakti brahma+eva sarva-kAraNam ity upadiZan sa hovAca sad eva somya+idam agra AsId ekam eva+advitIyam iti / atra+idam iti jagan nirdiSTam / agra iti ca sRSTeH pUrva-kAlaH / tasmin kAle jagataH sad-AtmakatAM sad eva+iti pratipAdya, tat-sRSTi-kAle 'py aviZiSTam iti kRtvA+ekam eva+iti sad-Apannasya jagatas tadAnIm avibhakta-nAma-rUpatAM pratipAdya tat-pratipAdanena+eva sato jagad-upAdAnatvaM pratipAditam iti sva-vyatirikta-nimitta-kAraNam advitIya-padena pratiSiddham /
(17) tam AdeZam prAkSyo yena+aZrutaM ZrutaM bhavati+ity-AdAv eva praZAstitA+eva jagad-upAdAnam iti hRdi nihitam idAnIm abhivyaktam / svayam eva jagad-upAdAnaM jagan-nimittaM ca sat tad aikSata bahu syAM prajAyeya+iti / tad etac-chabda-vAcyaM paraM brahma sarva-jJaM sarva-Zakti satya-saGkalpam avApta-samasta-kAmam api lIlA-arthaM vicitra-ananta-cid-acin-miZra-jagad-rUpeNa+aham eva bahu syAM tad-arthaM prajAyeya+iti svayam eva saMkalpya sva-aMZa-eka-deZAd eva viyad-Adi-bhUtAni sRSTvA punar api sA+eva sac-chabda-abhihitA parA devatA+evam aikSata hanta+aham imAs tisro devatA anena jIvena+AtmanA+anupraviZya nAma-rUpe vyAkaravANi+iti / anena jIvena+AtmanA+iti -- jIvasya brahma-AtmakatvaM pratipAdya brahma-Atma-jIva-anupraveZAd eva kRtsnasya+acid-vastunaH pada-arthatvam evaM-bhUtasya+eva sarvasya vastuno nAma-bhAktvam iti ca darZayati / etad-uktaM bhavati --- jIva-AtmA tu brahmaNaH ZarIratayA prakAratvAd brahma-AtmakaH / yasya+AtmA ZarIram iti Zruty-antarAt / evaM-bhUtasya jIvasya ZarIratayA prakAra-bhUtAni deva-manuSya-Adi-saMsthAnAni vastUni+iti brahma-AtmakAni tAni sarvANi / ato devo manuSyo rAkSasaH paZur mRgaH pakSI vRkSo latA kASThaM ZilA tRNaM ghaTaH paTa ity-AdayaH sarve prakRti-pratyaya-yogena+abhidhAyakatayA prasiddhAH ZabdA loke tat-tad-vAcyatayA pratIyamAna-tat-tat-saMsthAna-vastu-mukhena tad-abhimAni-jIva-tad-antaryAmi-parama-Atma-paryanta-saMghAtasya+eva vAcakA iti /
(18) evaM samasta-cid-acid-Atmaka-prapaJcasya sad-upAdAnatA-san-nimittatA-sad-AdhAratA-san-niyamyatA-sac-cheSatA-Adi sarvaM ca san-mUlAH somya+imAH sarvAH prajAH sad-AyatanAH sat-pratiSThA ity-AdinA vistareNa pratipAdya kArya-kAraNa-bhAva-Adi-mukhena+aitadAtmyam idaM sarvaM tat-satyam iti kRtsnasya jagato brahma-Atmakatvam eva satyam iti pratipAdya kRtsnasya jagataH sa eva+AtmA kRtsnaM jagat tasya ZarIraM tasmAt tvaM-Zabda-vAcyam api jIva-prakAraM brahma+eva+iti sarvasya brahma-AtmakatvaM pratijJAtaM tat tvam asi+iti jIva-viZeSa upasaMhRtam /
(19) etad uktaM bhavati / aitad-Atmyam idaM sarvam iti cetana-acetana-prapaJcam idaM sarvam iti nirdiZya tasya prapaJcasya+eSa AtmA+iti pratipAditaH, prapaJca-uddeZena brahma-AtmakatvaM patipAditam ity-arthaH / tad idaM brahma-AtmakatvaM kim Atma-ZarIra-bhAvena+uta sva-rUpeNa+iti vivecanIyam / sva-rUpeNa ced brahmaNaH satya-saGkalpa-AdyaH --- tad aikSata bahu syaM prajAyeya+ity upakrama-avagatA bAdhitA bhavanti / ZarIra-Atma-bhAvena ca tad AtmakatvaM Zruty-antarAd viZeSato 'vagatam antaHpraviSTaH ZAstA janAnAM sarva-AtmA+iti praZAsitRtva-rUpa-Atmatvena sarveSAM janAnAm antaHpraviSTo 'taH sarva-AtmA sarveSAM janAnAm AtmA sarvaM ca+asya ZarIram iti viZeSato jJAyate brahma-Atmakatvam / ya Atmani tiSThann Atmano 'ntaro yam AtmA na veda yasya+atmA ZarIraM ya AtmAnam antaro yamayati sa ta Atma-antaryAmy-amRta iti ca / atra+apy anena jIvena+AtmanA+iti+idam eva jJAyata iti pUrvam eva+uktam / ataH sarvasya cid-acid-vastuno brahma-ZarIratvAt sarva-prakAraM sarva-Zabdair brahma+eva+abhidhIyata iti tat tvam iti sAmAnAdhikaraNyena jIva-ZarIratayA jIva-prakAraM brahma+eva+abhihitam /
(20) evam abhihite saty ayam artho jJAyate --- tvam iti yaH pUrvaM dehasya+adhiSThAtRtayA pratItaH sa parama-Atma-ZarIratayA parama-Atma-prakAra-bhUtaH parama-Atma-paryantaH / atas tvam iti Zabdas tvat-prakAra-viZiSTaM tvad-antaryAmiNam eva+AcaSTa iti / anena jIvena+atmanA+anupraviZya nAma-rUpe vyAkaravANi+iti brahma-AtmakatayA+eva jIvasya ZarIriNaH sva-nAma-bhAktvAt tat tvam iti sAmAnAdhikaraNya-pravRttayor dvayor api padayor brahma+eva vAcyam / tatra ca tat-padaM jagat-kAraNa-bhUtaM sakala-kalyANa-guNa-gaNa-AkaraM nirvadyaM nirvikAram AcaSTe / tvam iti ca tad eva brahma jIva-antaryAmi-rUpeNa sa-ZarIra-prakAra-viZiSTam AcaSTe / tad evaM pravRtti-nimitta-bhedena+ekasmin brahmaNy eva tat tvam iti dvayoH padayor vRttir uktA / brahmaNo niravadyaM nirvikAraM sakala-kalyANa-guNa-gaNa-AkaratvaM jagat-kAraNatvaM ca+abAdhitam /
(21) aZruta-vedAntAH puruSAH pada-arthAH sarve jIva-AtmanaZ ca brahma-AtmakA iti na paZyati sarva-ZabdAnAM ca kevaleSu tat-tat-pada-artheSu vAcya-eka-deZeSu vAcya-paryavasAnaM manyante / idAnIM vedAnta-vAkya-ZravaNena brahma-kAryatayA tad-antaryAmitayA ca sarvasya brahma-AtmakatvaM sarva-ZabdAnAM tat-tat-prakAra-saMsthita-brahma-vAcitvaM ca jAnanti / nanv evaM gava-Adi-ZabdAnAM tat-tat-pada-artha-vAcitayA vyutpattir bAdhitA syAt / na+evaM sarve ZabdA acij-jIva-viZiSTasya parama-Atmano vAcakA ity uktam / nAma-rUpe vyAkaravANi+ity atra / tatra laukikAH puruSAH ZabdaM vyAharantaH Zabda-vAcye pradhAna-aMZasya parama-AtmanaH pratyakSa-Ady-aparicchedyatvAd vAcya-eka-deZa-bhUte vAcya-samAptiM manyante / vedAnta-ZravaNena ca vyutpattiH pUryate / evam eva vaidikAH sarve ZabdAH parama-Atma-paryantAn sva-arthAn bodhayanti / vaidikA eva sarve ZabdA veda-Adav uddhRtya+uddhRtya pareNa+eva brahmaNA sarva-pada-arthAn pUrvavat sRSTvA teSu parama-Atma-paryanteSu pUrvavan nAmatayA prayuktAH / tad Aha manuH ---
sarveSAM tu nAmAni karmANi ca pRthak pRthak /
veda-Zabdebhya eva+Adau pRthak-saMsthAZ ca nirmame //
iti / saMsthAH saMsthAnAni rUpANi+iti yAvat / Aha ca bhagavAn parAZaraH ---
nAma rUpaM bhUtAnAM kRtyAnAM prapaJcanam /
veda-Zabdebhya eva+Adau daiva-AdInAM cakAra saH //
iti / ZrutiZ ca --- sUryA-candra-masau dhAtA yathA-pUrvam akalpayad iti / sUrya-AdIn pUrvavat parikalpya nAmAni ca pUrvavac cakAra ity-arthaH /(22) evaM jagad-brahmaNor ananyatvaM prapaJcitam / tena+ekena jJAtena sarvasya jJAtato 'papAditA bhavati / sarvasya brahma-kAryatva-pratipAdanena tad-AtmakatayA+eva satyatvaM na+anyathA+iti tat satyam ity-uktam / yathA dRSTAnte sarvasya mRd-vikArasya mRd-AtmanA+eva satyatvam /
(23) Zodhaka-vAkyAny api niravadyaM sarva-kalyANa-guNa-AkaraM paraM brahma bodhayanti / sarva-pratyanIka-AkAratA-bodhane 'pi tat-tat-pratyanIka-AkAratAyAM bhedasya+avarjanIyatvAn na nirviZeSa-vastu-siddhiH /
(24) nanu ca jJAna-mAtraM brahma+iti pratipAdite nirviZeSa-jJAna-mAtraM brahma+iti niZcIyate / na+evaM / sva-rUpa-nirUpaNa-dharma-ZabdA hi dharma-mukhena sva-rUpam api pratipAdayanti / gava-Adi-Zabdavat / tad Aha sUtra-kAraH --- tad-guNa-sAratvAt tad-vyapadeZaH prAjJavat / yAvad Atma-bhAvitatvAc ca na doSa iti / jJAnena dharmeNa sva-rUpam api nirUpitaM na jJAna-mAtraM brahma+iti / katham idam avagamyata iti ced yaH sarva-jJaH sarva-vid ity-Adi-jJAtRtva-ZruteH parAsya Zaktir vividhA+eva ZrUyate svAbhAvikI jJAna-bala-kriyA ca / vijJAtAram are kena vijAnIyAd ity-Adi-Zruti-Zata-samadhigatam idam / jJAnasya dharma-mAtratvAd dharma-mAtrasya+ekasya vastutva-pratipAdana-anupapatteZ ca / ataH satya-jJAna-Adi-padAni sva-artha-bhUta-jJAna-Adi-viZiSTam eva brahma pratipAdayanti / tat tvam iti dvayor api padayoH sva-artha-prahANena nirviZeSa-vastu-sva-rUpa-upasthApana-paratve mukhya-artha-parityAgaZ ca /
(25) nanv aikye tAtparya-niZcayAn na lakSaNA-doSaH / so 'yaM deva-datta itivat / yathA so 'yam ity atra sa iti Zabdena deZa-antara-kAla-antara-saMbandhI puruSaH pratIyata ayam iti ca saMnihita-deZa-vartamAna-kAla-saMbandhI, tayoH sAmAnAdhikaraNyena+aikyaM pratIyate / tatra+ekasya yugapad-viruddha-deZa-kAla-saMbandhitayA pratItir na ghaTata iti dvayor padayoH sva-rUpa-mAtra-upasthApana-paratvaM sva-rUpasya ca+aikyaM pratipadyata iti cen na+etad evam / so 'yaM deva-datta ity atra+api lakSaNA-gandho na vidyate / virodha-abhAvAt / ekasya bhUta-vartamAna-kriyA-dvaya-saMbaMdho na viruddhaH / deZa-antara-sthitir bhUtvA saMnihita-deZa-sthitir vartate / ato bhUta-vartamAna-kriyA-dvaya-saMbandhitayA+aikya-pratipAdanam aviruddham / deZa-dvaya-virodhaZ ca kAla-bhedena parihRtaH / lakSaNAyAm api na dvayor api padayor lakSaNA-samAZrayaNam / etena+eva lakSitena virodha-parihArAt / lakSaNA-abhAva eva+uktaH / deZa-antara-saMbandhitayA bhUtasya+eva+anya-deZa-saMbandhitayA vartamAnatva-avirodhAt /
(26) evam atra+api jagat-kAraNa-bUtasya+eva parasya brahmaNo jIva-antaryAmitayA jIva-Atmatvam aviruddham iti pratipAditam / yathA bhUtayor eva hi dvayor aikyaM sAmAnAdhikaraNyena pratIyate / tat-parityAgena sva-rUpa-mAtra-aikyaM na sAmAnAdhikaraNya-arthaH --- bhinna-pravRtti-nimittAnAM ZabdAnAm ekasminn arthe vRttiH sAmAnAdhikaraNyam iti hi tad-vidaH / tathA-bhUtayor aikyam upapAditam asmAbhiH / upakrama-virodhy-upasaMhAra-padena vAkya-tAtparya-niZcayaZ ca na ghaTate / upakrame hi tad aikSata bahu syAm ity-AdinA satya-saMkalpatvaM jagad-eka-kAraNatvam apy uktam / tad-virodhi ca+avidyA-AZrayatva-Adi brahmaNaH /
(27) api ca+artha-bheda-tat-saMsarga-viZeSa-bodhana-kRta-pada-vAkyasya sva-rUpatA-Alabdha-pramANa-bhAvasya Zabdasya nirviZeSa-vastu-bodhana-asAmarthAn na nirviZeSa-vastuni ZabdaH pramANam / nirviZeSa ity-Adi-ZabdAs tu kenacid viZeSeNa viZiSTatayA+avagatasya vastuno vastv-antara-gata-viZeSa-niSedha-paratayA bodhakAH / itarathA teSam apy anavabodhakatvam eva / prakRti-pratyaya-rUpeNa padasya+eva+aneka-viZeSa-garbhatvAd aneka-pada-artha-saMsarga-bodhakatvAc ca vAkyasya /
(28) atha syAt --- na+asmAbhir nirviZeSe svayaM-prakAZe vastuni ZabdaH pramANam ity ucyate / svataHsiddhasya pramANa-anapekSatvAt / sarvaiH Zabdais tad-uparAga-viZeSA jJAtRtva-AdayaH sarve nirasyante / sarveSu viZeSeSu nivRtteSu vastu-mAtram anavacchinnaM svayaM-prakAZaM svata eva+avatiSThata iti / na+etad evam / kena Zabdena tad-vastu nirdiZya tad-gata-viZeSA nirasyante / jJapti-mAtra-Zabdena+iti cen na / so 'pi saviZeSam eva vastv-avalambate / prakRti-pratyaya-rUpeNa viZeSa-garbhatvAt / jJA avabodhana iti sa-karmakaH sa-kartRkaH kriyA-viZeSaH kriyA-antara-vyAvartaka-sva-bhAva-viZeSaZ ca prakRtyA+avagamyate / pratyayena ca liGga-saMkhyA-AdayaH / svataH-siddhAv apy etat-sva-bhAva-viZeSa-virahe siddhir eva na syAt / anya-sAdhana-sva-bhAvatayA hi jJapteH svataH-siddhir ucyate /
(29) brahma-sva-rUpaM kRtsnaM sarvadA svayam eva prakAZate cen na tasminn anya-dharma-adhyAsaH saMbhavati / na hi rajju-sva-rUpe 'vabhAsamAne sarpatva-Adir adhyasyate / ata eva hi bhavadbhir AcchAdika-avidyA+abhyupagamyate / tataZ ca ZAstrIya-nivartaka-jJAnasya brahmaNi tirohita-aMZo viSayaH / anyathA tasya nivartakatvaM ca na syAt / adhiSThAna-atireki-rajjutva-prakAZanena hi sarpatvaM bAdhyate / ekaZ ced viZeSo jJAna-mAtre vastuni Zabdena+abhidhIyate sa ca brahma-viZeSaNaM bhavati+iti sarva-Zruti-pratipAdita-sarva-viZeSaNa-viZiSTaM brahma bhavati /
(30) ataH prAmANikAnAM na kena+api pramANena nirviZeSa-vastu-siddhiH / nirvikalpaka-pratyakSe 'pi saviZeSam eva vastu pratIyate / anyathA savikalpake so 'yam iti pUrva-avagata-prakAra-viZiSTa-pratyaya-anupapatteH / vastu-saMsthAna-viZeSa-rUpatvAd gotva-Ader nirvikalpata-daZAyAm api sasaMsthAnam eva vastv ittham iti pratIyate / dvitIya-Adi-pratyayeSu tasya saMsthAna-viZeSasya+aneka-vastu-niSThatA-mAtraM pratIyate / saMsthAna-rUpa-prakAra-Akhyasya pada-arthasya+aneka-vastu-niSThatayA+aneka-vastu-viZeSaNatvaM dvitIya-Adi-pratyaya-avagamyam iti dvitIya-Adi-pratyayAH savikalpakA ity ucyante / ata eva+ekasya pada-arthasya bhinna-abhinnatva-rUpeNa dvy-AtmakatvaM viruddhaM pratyuktam / saMsthAnasya saMsthAninaH prakAratayA pada-artha-antaratvam / prakAratvAd eva pRthak-siddhy-anarhatvaM pRthag-anupalambhaZ ca+iti na dvy-Atmakatva-siddhiH /
(31) api ca nirviZeSa-vastv-AdinA svayaMprakAZe vastuni tad-uparAga-viZeSAH sarvaiH Zabdair nirasyanta iti vadatA ke te ZabdA niSedhakA iti vaktavyam / vAcA+ArambhaNaM vikAro nAma-dheyaM mRttikA+ity eva satyam iti vikAra-nAma-dheyayor vAcA+ArambhaNa-mAtratvAt / yat tatra kAraNatayA+upalakSyate vastu-mAtraM tad eva satyam anyad asatyam iti+iyaM Zrutir vadati+iti cen na+etad upapadyate / ekasmin vijJAte sarvaM vijJAtaM bhavati+iti pratijJAte 'nya-jJAnena+anya-jJAna-asaMbhavaM manvAnasya+ekam eva vastu vikAra-Ady-avasthA-viZeSeNa pAramArthikena+eva nAma-rUpam avasthitaM cet tatra+ekasmin vijJAte tasmAd vilakSaNa-saMsthAna-antaram api tad eva+iti tatra dRSTAnto 'yaM nidarZitaH / na+atra kasyacid viZeSasya niSedhakaH ko 'pi Zabdo dRZyate / vAcA+ArambhaNam iti vAcA vyavahAreNa+Arabhyata ity ArambhaNam / piNDa-rUpeNa+avasthitAyAH mRttikAyA nAma vA+anyad-vyavahAraZ ca+anyaH / ghaTa-ZarAva-Adi-rUpeNa+avasthitAyAs tasyA eva mRttikAyA anyAni nAma-dheyAni vyavahArAZ ca+anyad-daZAH / tathA+api sarvatra mRttikA-dravyam ekam eva nAnA-saMsthAna-nAnA-nAma-dheyAbhyAM nAnA-vyavahAreNa ca+Arabhyata ity-etad eva satyam ity anena+anya-jJAnena+anya-jJAna-saMbhavo nidarZitaH / na+atra kiMcid vastu niSidhyata iti pUrvam eva+ayam arthaH prapaJcitaH /
(32) api ca yena+aZrutaM Zrutam ity-AdinA brahma-vyatiriktasya sarvasya mithyAtvaM pratijJAtaM ced yathA somya+ekena mRt-piNDena+ity-Adi-dRSTAntaH sAdhya-vikalaH syAt / rajju-sarpa-Adivan mRttikA-vikArasya ghaTa-ZarAva-Ader asatyatvaM ZvetaketoH ZuZrUSoH pramANa-antareNa yuktyA ca+asiddham ity etad api siSAdhayiSitam iti cet / yathA+iti dRSTAntayA+upAdAnaM na ghaTate /
(33) sad eva somya+idam agra AsId ekam eva+advitIyam eva+advitIyam ity atra sad eva+ekam eva+ity avadhAraNa-dvayena+advitIyam ity anena ca san-mAtra-atireki-sajAtIya-vijAtIyAH sarve viZeSA niSiddhA iti pratIyata iti cenn etad evam / kArya-kAraNa-bhAva-avasthA-dvaya-avasthitasya+ekasya vastuna eka-avasthA-avasthitasya jJAnena+avasthA-antara-avasthitasya+api vastv-aikyena jJAtatAM dRSTAntena darZayitvA Zvetaketor aprajJAtaM sarvasya brahma-kAraNatvaM ca vaktuM sad eva somya+idam ity Arabdham / idam agre sad eva+AsId iti / agra iti kAla-viZeSaH / idaM-Zabda-vAcyasya prapaJcasya sad-Apatti-rUpAM kriyAM sadravyatAM ca vadati / ekam eva+iti ca+asya nAnA-nAma-rUpa-vikAra-prahANam / etasmin pratipAdite 'sya jagataH sad-upAdAnatA pratipAditA bhavati / anyatra+upAdAna-kAraNasya sva-vyatirikta-adhiSThAtr-apekSA-darZane 'pi sarva-vilakSaNatvAd asya sarva-jJasya brahmaNaH sarva-Zakti-yogo na viruddha ity advitIya-padam adhiSThAtr-antaraM nivArayati / sarva-Zakti-yuktatvAd eva brahmaNaH / kAZcana ZrutayaH prathamam upAdAna-kAraNatvaM pratipAdya nimitta-kAraNam api tad eva+iti pratipAdayanti / yathA+iyaM ZrutiH / anyAZ ca Zrutayo brahmaNo nimitta-kAraNatvam anujJAya+asya+eva+upAdAnatA-Adi katham iti paricodya, sarva-Zakti-yuktatvAd upAdAna-kAraNaM tad-itara-aZeSa-upakaraNaM ca brahma+eva+iti pariharanti --- kiMsvid vanaM ka u sa vRkSa AsId yato dyAvA-pRthivI niSTakSur-maNISiNo manasA pRcchated utdyad adhyatiSThad bhuvanAni dhArayan / brahma vanaM brahma sa vRkSa AsId yato dyAvA-pRthivI niSTatakSur manISiNo manasA vibravImi vaH brahma-adhyatiSThad bhuvanAni / dhArayann iti sAmAnyato dRSTena virodham AZaGkya brahmaNaH sarva-vilakSaNatvena parihAra uktaH / ataH sad eva somya+idam agra AsId ity atra+apy agra ity-Ady-aneka-viZeSA brahmaNo pratipAditAH / bhavad-abhimata-viZeSa-niSedha-vAcI ko 'pi Zabdo na dRZyate / praty uta jagad-brahmaNoH kArya-kAraNa-bhAva-jJApanAya+agra iti kAla-viZeSa-sad-bhAvaH / AsId iti kriyA-viZeSo, jagad-upAdAnatA jagan-nimittatA ca, nimitta-upAdAnayor bheda-nirasanena tasya+eva brahmaNaH sarva-Zakti-yogaZ ca+ity aprajJAtaH sahasraZo viZeSA eva pratipAditAH /
(34) yato vAstava-kArya-kAraNa-bhAva-Adi-vijJAne pravRttam ata eva+asad eva+idam agra AsId ity-Arabhya+asat-kArya-vAda-niSedhaZ ca kriyate --- kutas tu khalu somya+evaM syAd iti / prAg-asata utpattir ahetukA+ity-arthaH / tad eva+upapAdayati --- katham asataH saj jAyeta+iti / asata utpannam asad-Atmakam eva bhavati+ity-arthaH / yathA mRd utpannaM ghaTa-AdikaM mRd-Atmakam / sata utpattir nAma vyavahAra-viZeSa-hetu-bhUto 'vasthA-viZeSa-yogaH /
(35) etad uktaM bhavati / ekam eva kAraNa-bhUtaM dravyam avasthA-antara-yogena kAryam ity ucyata ity eka-vijJAnena sarva-vijJAnaM pratipipAdayiSitam / tad asat-kArya-vAde na setsyati / tathA hi nimitta-samavAyy-asamavAyi-prabhRtiH kAraNair avayavy-AkhyaM kAryaM dravya-antaram eva+utpadyata iti kAraNa-bhUtAd vastunaH kAryasya vastv-antaratvAn na taj-jJAnena+asya jJAtatA katham api saMbhavati+iti / katham avayavi dravya-antaraM nirasyata iti cet / kAraNa-gata-avasthA-antara-yogasya dravya-antara-utpatti-vAdinaH saMpratipannasya+eva+ekatva-nAma-antara-Ader upapAdakatvAd dravya-antara-adarZanAc ca+iti kAraNam eva+avasthA-antara-ApannaM kAryam ity ucyata ity uktam /
(36) nanu niradhiSThAna-bhrama-asaMbhava-jJApanAya+asat-kArya-vAda-nirAsaH kriyate / tathA hy ekaM cid-rUpaM satyam eva+avidyAc chAditaM jagad-rUpeNa vivartata ity avidyA-AZrayatvAya mUla-kAraNaM satyam ity abhyupagantavyam ity asat-kArya-vAda-nirAsaH / na+etad evam / eka-vijJAnena sarva-vijJAna-pratijJA-dRSTAnta-mukhena sat-kArya-vAdasya+eva prasaktatvAd ity uktam / bhavat-pakSe niradhiSThAna-bhrama-asaMbhavasya durupapAdatvAc ca / yasya hi cetana-gata-doSaH pAramArthiko doSa-AZrayatvaM ca pAramArthikaM tasya pAramArthika-doSeNa yuktasya+apAramArthika-gandharva-nagara-Adi-darZanam upapannaM, yasya tu doSaZ ca+apAramArthiko doSa-AZrayatvaM ca+apAramArthikaM tasya+apAramArthikena+apy AZrayeNa tad upapannam iti bhavat-pakSe na niradhiSThAna-bhrama-asaMbhavaH /
(37) ZodhakeSv api satyaM jJAnam anantaM brahma, Anando brahma+ity-AdiSu vAkyeSu sAmAnyAdhikaraNya-vyutpatti-siddha-aneka-guNa-viZiSTa-eka-artha-avabodhanam aviruddham iti sarva-guNa-viZiSTaM brahma+abhidhIyata iti pUrvam eva+uktam /
(38) atha+ata AdeZo na+iti na+iti+iti bahudhA niSedho dRSyata iti cet / kim atra niSidhyata iti vaktavyam / dve vAva brahmaNo rUpe mUrtaM ca+eva+amUrtaM ca+iti mUrta-amUrta-AtmakaH prapaJcaH sarvo 'pi niSidhyata iti cen na+evam / brahmaNo rUpatayA+aprajJAtaM sarvaM rUpatayA+upadiZya punar tad eva niSeddhum ayuktam / prakSAlanAd dhi paGkasya dUrAd asparZanaM varam iti nyAyAt / kas tarhi niSedha-vAkya-arthaH / sUtra-kAraH svayam eva vadati --- prakRta-etAvattvaM hi pratiSedhati tato bravIti ca bhUya iti / uttaratra atha nAma-dheyaM saty asya satyaM prANA vai satyaM teSAm eSa satyam iti satya-Adi-guNa-gaNasya pratipAditatvAt pUrva-prakRta-etAvan-mAtraM na bhavati brahma+iti, brahmaNa etAvan-mAtratA pratiSidhyata iti sUtra-arthaH /
(39) na+iha nAnA+asti kiMcana+ity-AdinA nAnAtva-pratiSedha eva dRSyata iti cet / atra+apy uttaratra sarvasya vaZI sarvasya+IZana iti satya-saGkalpatva-sarva-IZvaratva-pratipAdanAc cetana-vastu-ZarIra IZvara iti sarva-prakAra-saMsthitaH sa eka eva+iti tat-pratyanIkA-brahma-Atmaka-nAnAtvaM pratiSiddhaM na bhavad-abhimatam / sarvAsv evaM-prakArAsu ZrutiSv iyam eva sthitir iti na kvacid api brahmaNaH saviZeSatva-niSedhaka-vAcI ko 'pi Zabdo dRZyate /
(40) api ca nirviZeSa-jJAna-mAtraM brahma tac ca+AchAdika-avidyA-tirohita-sva-rUpaM sva-gata-nAnAtvaM paZyati+ity ayam artho na ghaTate / tirodhAnaM nAma prakAZa-nivAraNam / sva-rUpa-atireki-prakAZa-dharma-anabhyupagamena prakAZasya+eva sva-rUpatvAt sva-rUpa-nAZa eva syAt / prakAZa-paryAyaM jJAnaM nityaM sa ca prakAZo 'vidyA-tirohita iti bAliZa-bhASitam idam / avidyayA prakAZa-tirohita iti prakAZa+utpatti-pratibandho vidyamAnasya vinAZo vA / prakAZasya+anutpAdyatvAd vinAZa eva syAt / prakAZo nityo nirvikAras tiSThati+iti cet / satyAm apy avidyAyAM brahmaNi na kiMcit tirohitam iti nAnAtvaM paZyati+iti bhavatAm ayaM vyavahAraH satsv anirvacanIya eva /
(41) nanu ca bhavato 'pi vijJAna-sva-rUpa Atma-abhyupagantavyaH / sa ca svayaM-prakAZaH / tasya ca deva-Adi-sva-rUpa-Atma-abhimAne sva-rUpa-prakAZa-tirodhAnam avaZyam AZrayaNIyam / sva-rUpa-prakAZe sati sva-Atmany AkAra-antara-adhyAsa-ayogAt / ato bhavataZ ca+ayaM samAno doSaH / kiM ca+asmAkam ekasminn eva+Atmani bhavad-udIritaM durghaTatvam bhavatAm Atma-anantya-abhyupagamAt sarveSv ayaM doSaH pariharaNIyaH /
(42) atra+ucyate --- svabhAvato mala-pratyanIka-ananta-jJAna-Ananda-eka-svarUpaM svAbhAvika-anavadhika-atiZaya-aparimita-udAra-guNa-sAgaraM nimeSa-kASThA-kalA-muhUrta-Adi-para-ardha-paryanta-aparimita-vyavaccheda-sva-rUpa-sarva-utpatti-sthiti-vinAZa-Adi-sarva-pariNAma-nimitta-bhUta-kAla-kRta-pariNAma-aspaSTa-ananta-mahA-vibhUti sva-lIlA-parikara-sva-aMZa-bhUta-ananta-baddha-mukta-nAnA-vidha-cetana-tad-bhogya-bhUta-ananta-vicitra-pariNAma-Zakti-cetana-itara-vastu-jAta-antaryAmitva-kRta-sarva-Zakti-ZarIratva-sarva-prakarZa-avasthAna-avasthitaM paraM brahma+eva vedyaM, tat-sAkSAtkAra-kSama-bhagavad-dvaipAyana-parAZara-vAlmIki-manu-yAjJavalkya-gautama-Apastamba-prabhRti-muni-gaNa-praNIta-vidhy-artha-vAda-mantra-sva-rUpa-veda-mUla-itihAsa-purANa-dharma-ZAstra-upabhRMhita-parama-artha-bhUta-anAdi-nidhana-avicchinna-pATha-saMpradAya-rg-yajuH-sAma-atharva-rUpa-ananta-ZAkhaM vedaM ca+abhyupagacchatAm asmAkaM kiM na setsyati / yathA+uktaM bhagavatA dvaipAyanena mahAbhArate ---
yo mAm ajam anAdiM ca vetti loka-mahA-IZvaram /
dvAv imau puraSau loke kSaraZ ca+akSara eva ca /
kSaraH sarvANi bhUtAni kUTa-stho 'kSara ucyate //
uttamaH puruSas tv anyaH parama-AtmA+ity udAhRtaH /
yo loka-trayam AviZya vibhartya-vyaya IZvaraH //
kAlaM ca pacate tatra na kAlas tatra vai prabhUH /
ete vai nirayAs tAta sthAnasya parama-AtmanaH //
avyakta-Adi-viZeSa-antaM pariNAma-rddhi-saMyuktam /
krIDA harer idaM sarvaM kSaram ity avadhAryatAm //
kRSNa eva hi lokAnAm utpattir api ca+apyayaH /
kRSNasya hi kRte bhUtam idaM viZvaM cara+acaram //
iti / kRSNasya hi kRta iti kRSNasya ZeSa-bhUtaM sarvam ity-arthaH /
bhagavatA parAZareNa+apy uktam ---
Zuddhe mahA-vibhUty-Akhye pare brahmaNi Zabdyate /
maitreya bhagavac-chabdaH sarva-kAraNa-kAraNe //
jJAna-Zakti-bala-aiZvarya-vIrya-tejAMsy aZeSataH /
bhagavac-chabda-vAcyAni vinA heyair guNa-AdibhiH //
evam eSa mahA-Zabdo maitreya bhagavAn iti /
parama-brahma-bhUtasya vAsudevasya na+anya-gaH //
tatra pUjya-pada-artha-ukti-paribhASA-samanvitaH /
Zabdo 'yaM na+upacAreNa tv anyatra hy upacArataH //
evaM-prakAram amalaM satyaM vyApakam akSayam /
samasta-heya-rahitaM viSNv-AkhyaM paramaM padam //
kalA-muhUrta-Adi-mayaZ ca kAlo na yad-vibhUteH pariNAma-hetuH //
krIDato bAlakasya+iva ceSTAs tasya niZAmaya //
ity-Adi / manunA+api ---
praZAsitAraM sarveSAm aNIyAMsam aNIyasAm /
ity-uktam / yAjJavalkyena+api ---
kSetrasya+IZvara-jJAnAd viZuddhiH paramA matA /
iti / Apastambena+api --- pUH prANinaH sarva eva guha-AZayasya+iti / sarve prANino guha-AZayas parama-AtmanaH pUH --- puraM ZarIram ity-arthaH / prANina iti sa-jIva-Atma-bhUta-saMghAtaH /(43) nanu ca kim anena+aDambareNa / codyaM tu na parihRtam / ucyate / evam abhyupagacchatAm asmAkam Atma-dharma-bhUtasya caitanyasya svAbhAvikasya+api karmaNA pAramArthikaM saMkocaM vikAsaM ca bruvatAM sarvam idaM parihRtam / bhavas tu prakAZa eva sva-rUpam iti prakAZo na dharma-bhUtas tasya saMkoca-vikAsau vA na+abyupagamyete / prakAZa-prasAra-anutpattim eva tirodhAna-bhUtAH karma-AdayaH kurvanti / avidyA cet tirodhAnaM tirodhAna-bhUtatayA 'vidyayA sva-rUpa-bhUta-prakAZa-nAZa iti pUrvam eva+uktam / asmAkaM tv avidyA-rUpeNa karmaNA sva-rUpa-nitya-dharma-bhUta-prakAZaH saMkucitaH / tena deva-Adi-sva-rUpa-Atma-abhimAno bhavati+iti viZeSaH / yathA+uktam ---
avidyA karma-saMjJAnyA tRtIyA Zaktir iSyate //
yathA kSetra-ZaktiH sA veSTitA nRpa sarva-gA /
saMsAra-tApAn akhilAn avApnoty atisaMtatAn //
tayA tirohitatvAc ca ZaktiH kSetra-jJa-saMjJitA /
sarva-bhUteSu bhU-pAle tAratamyena vartate //
iti / kSetra-jJAnAM sva-dharma-bhUtasya jJAnasya karma-saMjJA-avidyayA saMkocaM vikAsaM ca darZayati /(44) api ca+acchAdika-avidyA ZrutibhiZ ca+aikya-upadeZa-balAc ca brahma-sva-rUpa-tirodhAna-heya-doSa-rUpa-AZrIyate tasyAZ ca mithyA-rUpatvena prapaJcavat-sva-darZana-mUla-doSa-apekSatvAt / na sA mithyA darZana-mUla-doSaH syAd iti brahma+eva mithyA-darZana-mUlaM syAt / tasyAZ ca+anAditve 'pi mithyA-rUpatvAd eva brahma-dRZyatvena+eva+anAditvAt tad-darZana-mUla-parama-artha-doSa-anabhyupagamAc ca brahma+eva tad-darZana-mUlaM syAt / tasya nityatvAd anirmokSa eva /
(45) ata eva+idam api nirastam --- ekam eva ZarIraM jIvavat, nirjIvAni+itarANi ZarIrANi svapna-dRSTa-nAnA-vidha-ananta-ZarIrANAM yathA nirjIvatvam / tatra svapne draSTuH ZarIram ekam eva jIvavat / tasya svapna-velAyAM dRZya-bhUta-nAnA-vidha-ZarIrANAM nirjIvatvam eva / anena+ekena+eva parikalpitatvAj jIvA mithyA-bhUtA iti brahmaNA sva-sva-rUpa-vyatiriktasya jIva-bhAvasya sarva-ZarIrANAM ca kalpitatvAd ekasminn api ZarIre ZarIravaj jIva-bhAvasya ca mithyA-rUpatvAt sarvANi ZarIrANi mithyA-rUpANi, tatra jIva-bhAvaZ ca mithyA-rUpa ity ekasya ZarIrasya tatra jIva-bhAvasya ca na kaZcid viZeSaH / asmAkaM tu svapne draSTuH sva-ZarIrasya tasminn Atma-sad-bhAvasya ca prabodha-velAyAm abAdhitatvAn anyeSAM ZarIrANAM tad-gata-jIvAnAM ca bAdhitatvAt te sarve mithyA-bhUtAH sva-ZarIram ekaM tasmiJ jIva-bhAvaZ ca parama-artha iti viZeSaH /
(46) api ca kena vA vidyA-nivRttiH sA kIdRZI+iti vivecanIyam / aikya-jJAnaM nivartakaM nivRttiZ ca+anirvacanIya-pratyanIka-AkArA+iti cet / anirvacanIya-pratyanIkaM nirvacanIyaM tac ca sad vA+asad vA dvi-rUpaM vA koTy-antaraM na vidyate / brahma-vyatirekeNa+etad-abhyupagame punar avidyA na nivRttA syAt / brahma+eva cen nivRttis tat-prAg apy aviZiSTam iti vedAnta-jJAnAt pUrvam eva nivRttiH syAt / aikya-jJAnaM nivartakaM tad-abhAvAt saMsAra iti bhavad-darZanaM vihanyate /
(47) kiJ ca nivartaka-jJAnasya+apy avidyA-rUparvAt tan-nivartanaM kena+iti vaktavyam / nivartaka-jJAnaM sva+itara-samasta-bhedaM nivartya kSaNikatvAd eva svayam eva vinaZyati dAva-anala-viSa-nAZana-viSa-antaravad iti cen na / nivartaka-jJAnasya brahma-vyatiriktatvena tat-sva-rUpa-tad-utpatti-vinAZAnAM mithyA-rUpatvAt tad-vinAZa-rUpA vidyA tiSThaty eva+iti tad-vinAZa-darZanasya nivartakaM vaktacyam eva / dAva-agny-AdInAm api pUrva-avasthA-virodhi-pariNAma-paraMpara-avarjanIyA+eva /
(48) api ca cin-mAtra-brahma-vyatirikta-kRtsna-niSedha-viSaya-jJAnasya ko 'yaM jJAtA / adhyAsa-rUpa iti cen na / tasya niSedhatayA nivartaka-jJAna-karmatvAt tat-kartRtva-anupapatteH / brahma-sva-rUpa eva+iti cen na / brahmaNo nivartaka-jJAnaM prati jJAtRtvaM kiM sva-rUpam uta+adhyastam / adhyastaM ced ayam adhyAsas tan-mUla-vidyA-antaraM ca nivartaka-jJAna-viSayatayA tiSThaty eva / tan-nivartaka-antara-abhyupagame tasya+api tri-rUpatayA+anavasthA+eva / sarvasya hi jJAnasya tri-rUpakatva-virahe jJAnatvam eva hIyate / kasyacit kaMcana+artha-viZeSaM prati siddhi-rUpatvAt / jJAnasya tri-rUpatva-virahe bhavatAM sva-rUpa-bhUta-jJAnavan nivartaka-jJAnam apy anivartakaM syAt / brahma-sva-rUpasya+eva jJAtRtva-abhyupagame 'smadIya eva pakSaH parigRhItaH syAt / nivartaka-jJAna-sva-rUpa-jJAtRtvaM ca sva-nivartya-antargatam iti vacanaM bhUtala-vyatiriktaM kRtsnaM chinnaM deva-dattena+ity asyAm eva chedana-kriyAyAm asyAZ chedana-kriyAyAZ chettRtvasya ca chedya-antarbhAva-vacanavad upahAsyam /
(49) api ca nikhila-bheda-nivartakam idam aikya-jJAnaM kena jAtam iti vimarZanIyam / ZrutyA+eva+iti cen na / tasyA brahma-vyatiriktAyA avidyA-parikalpitatvAt prapaJca-bAdhaka-jJAnasya+utpAdakatvaM na saMbhavati / tathA hi duSTa-kAraNa-jAtam api rajju-sarpa-jJAnaM na duSTa-kAraNa-janyena rajjur iyaM na sarpa iti jJAnena bAdhyate / rajju-sarpa-jJAna-bhaye vartamAne kena-cid-bhrAntena puruSeNa rajjur iyaM na sarpa ity-ukte 'py ayaM bhrAnta iti jJAte sati tad-vacanaM rajju-sarpa-jJAnasya bAdhakaM na bhavati bhayaM ca na nivartate / prayojaka-jJAnavataH ZravaNa-velAyAm eva hi brahma-vyatiriktatvena Zruter api bhrAnti-mUlatvaM jJAtam iti / nivartaka-jJAnasya jJAtus tat-sAmagrI-bhUta-ZAstrasya ca brahma-vyatiriktatayA yadi bAdhyatvam ucyate hanta tarhi prapaJca-nivRtter mithyAtvam Apatati+iti prapaJcasya satyatA syAt / svapna-dRSTa-puruSa-vAkya-avagata-pitr-Adi-maraNasya mithyAtvena pitr-Adi-satyatAvat / kiJca tat tvam asy Adi-vAkyaM na prapaJcasya bAdhakam / bhrAnti-mUlatvAd bhrAnta-prayukta-rajju-sarpa-bAdhaka-vAkyavat /
(50) nanu ca svapne kasmiMZcid bhaye vartamAne svapna-daZAyAm eva+ayaM svapna iti jJAte sati pUrva-bhaya-nivRttir dRSTA / tadvad atra+api saMbhavati+iti / na+evam / svapna-velAyAm eva so 'pi svapna iti jJAte sati punar-bhaya-anivRttir eva dRSTA+iti na kaZcid viZeSaH /
(51) ZravaNa-velAyAm eva so'pi svapna iti jJAtam eva+ity-uktam / yad api ca+idam uktaM bhrAnti-parikalpitatvena mithyA-rUpam api ZAstram advitIyaM brahma+iti bodhayati tasya sato brahmaNo viSayasya paZcAt tan-abAdha-adarZanAd brahma susthitam eva+iti / tad ayuktam / ZUnyam eva tat tvam iti vAkyena tasya+api bAdhitatvAt / idaM bhrAnti-mUla-vAkyam iti cet / sad advitIyaM brahma+iti vAkyam api bhrAnti-mUlam iti tvayA+eva+uktam / paZcAt tan-abAdha-adarZanaM tu sarva-ZUnya-vAkyasya+eva+iti viZeSaH / sarva-ZUnya-vAdino brahma-vyatirikta-vastu-mithyAtva-vAdinaZ ca sva-pakSa-sAdhana-pramANa-pAramArthya-anabyupagamena+abhiyuktair vAda-anadhikAra eva pratipAditaH / adhikAro 'nabhyupAyatvAn na vAde ZUnya-vAdinaH / iti /
(52) api ca pratyakSa-dRSTasya prapaJcasya mithyAtvaM kena pramANena sAdhyate / pratyakSasya doSa-mUlatvena+anyathA-siddhi-saMbhavAn nirdoSaM ZAstram ananyathA-siddhaM pratyakSasya bAdhakam iti cet / kena doSeNa jAtaM pratyakSam ananta-bheda-viSayam iti vaktavyam / anAdi-bheda-vAsanA-Akhya-doSa-jAtaM pratyakSam iti cet / hanta tarhy anena+eva doSeNa jAtaM ZAstram api+ity eka-doSa-mUlatvAc chAstra-pratyakSayor na bAdhya-bAdhaka-bhAva-siddhiH /
(53) AkAZa-vAyv-Adi-bhUta-tad-Arabdha-Zabda-sparZa-Adi-yukta-manuSyatva-Adi-saMsthAna-saMsthita-pada-artha-grAhi pratyakSam / ZAstraM tu pratyakSa-Ady-aparicchedya-sarva-antara-Atmatva-satyatva-Ady-ananta-viZeSaNa-viZiSTa-brahma-sva-rUpa-tad-upAsana-Ady-ArAdhana-prakAra-tat-prApti-pUrvaka-tat-prasAda-labhya-phala-viZeSa-tad-aniSTa-karaNa-mUla-nigraha-viZeSa-viSayam iti na ZAtra-pratyakSayor virodhaH / anAdi-nidhana-avicchinna-pATa-saMpradAyatA-Ady-aneka-guNa-viZiSTasya ZAstrasya balIyastvaM vadatA pratyakSa-pAramArthyam avaZyam abhyupagantavyam ity alam anena Zruti-Zata-vitati-vAta-vega-parAhata-kudRSTi-duSTa-yukti-jAla-tUla-nirasanena+ity uparamyate /
(54) dvitIye tu pakSa upAdhi-brahma-vyatirikta-vastv-antara-anabhyupagamAd brahmaNy eva+upAdhi-saMsargAd aupAdhikAH sarve doSA brahmaNy eva bhaveyuH / tataZ ca+apahata-pApmatva-Adi-nirdoSatva-ZrutayaH sarve vihanyante /
(55) yathA ghaTa-AkAZa-AdeH paricchinnatayA mahA-AkAZAd vailakSaNyaM paraspara-bhedaZ ca dRZyate --- tatra-sthA guNA vA doSA vA+anavacchinne mahA-AkAZe na saMbadhyante evam upAdhi-kRta-bheda-vyavasthita-jIva-gatA doSA anupahite pare brahmaNi na saMbadhyanta iti cet / na+etad upapadyate / niravayavasya+AkAZasya+anavacchedyasya ghaTa-AdibhiZ chedA-saMbhavAt tena+eva+AkAZena ghaTa-AdayaH saMyuktA iti brahmaNo 'py acchedyatvAd brahma+eva+upAdhi-saMyuktaM syAt / ghaTa-saMyukta-AkAZa-pradeZo 'nyasmAd AkAZa-pradeZAd bhidyata it cet / AkAZasya+ekasya+eva pradeZa-bhedena ghaTa-Adi-saMyogAd ghaTa-Adau gacchati tasya ca pradeZa-bhedasya+aniyama iti tadvad brahmaNy eva pradeZa-bheda-aniyamena+upAdhi-saMsargAd upAdhau gacchati saMyukta-viyukta-brahma-pradeZa-bhedAc ca brahmaNy eva+upAdhi-saMsargaH kSaNe kSaNe bandha-mokSau syAtAm iti santaH parihasanti /
(56) niravayavasya+eva+AkAZasya Zrotra-indriyatve 'pi+indriya-vyavasthAvad brahmaNy api vyavasthA+upapadyata iti cet / na vAyu-viZeSa-saMskRta-karNa-pradeZa-saMyuktasya+eva+AkAZa-pradeZasya+indriyatvAt tasya ca pradeZa-antara-abhede 'pi+indriya-vyavasthA+upapadyate / AkAZasya tu sarveSAM ZarIreSu gacchat sva-niyamena sarva-pradeZa-saMyoga iti brahmaNy upAdhi-saMyoga-pradeZa-aniyama eva /
(57) AkAZasya sva-rUpeNa+eva Zrotra-indriyatvam abhyupagamya+api+indriya-vyavasthA+ukatA / parama-arthatas tv AkAZo na Zrotra-indriyam / vaikArikAd ahaM-kArAd ekAdaZa-indriyANi jAyanta iti hi vaidikAH / yathA+uktaM bhagavatA parAZareNa ---
taijasAni+indriyANy Ahur devA vaikArikA daZa /
ekAdaZaM manaZ ca+atra devA vaikArikAH smRtAH // iti /
ayam arthaH / vaikArikas taijaso bhUta-Adir iti tri-vidho 'haMkAraH / sa ca kramAt sAttviko rAjasas tAmasaZ ca / tatra tAmasAd bhUta-Ader AkAZa-AdIni bhUtAni jAyanta iti sRSTi-kramam uktvA taijasAd rAjasAd ahaMkArAd ekadaZa-indriyANi jAyanta iti para-matam upanyasya sAttvika-ahaMkArAd vaikArikAni+indriyANi jAyanta iti sva-matam ucyate --- devA vaikArikAH smRtA iti / devA indriyANi / evam indriyANAm AhaMkArikANAM bhUtaiZ ca+apy AyanaM mahA-bhArata ucyate / bhautikatve 'pi+indriyANAm AkAZa-Adi-bhUta-vikAratvAd eva+AkAZa-Adi-bhUta-pariNAma-viZeSA vyavasthitA eva ZarIravat puruSANAm indriyANi bhavanti+iti brahmaNy acchedye niravayave nirvikAre tv aniyamena+ananta-heya-upAdhi-saMsarga-doSo duSparihara eva+iti ZraddadhAnAnAm eva+ayam pakSa iti ZAstra-vido na bahu manyante / sva-rUpa-pariNAma-abhyupagamAd avikAratva-Zrutir bAdhyate / niravadyatA ca brahmaNaH Zakti-pariNAma iti cet / kA+iyaM Zaktir ucyate / kiM brahma-pariNAma-rUpA / uta brahmaNo 'nanyA kA+api+iti / ubhaya-pakSe 'pi sva-rUpa-pariNAmo 'varjanIya eva /(58) tRtIye 'pi pakSe jIva-brahmaNor bhedavad abhedasya ca+abhyupagamAt tasya ca tad-bhAvAt saubhari-bhedavac ca sva-avatAra-bhedavac ca sarvasya+IZvara-bhedatAt sarve jIva-gatA doSAs tasya+eva syuH / etad uktaM bhavati / IZvaraH sva-rUpeNa+eva sura-nara-tiryak-sthAvara-Adi-bhedena+avasthita iti hi tad-Atmakatva-varNanaM kriyate / tathA saty eka-mRt-piNDa-Arabdha-ghaTa-ZarAva-Adi-gatAny udaka-AharaNa-AdIni sarva-kAryANi yathA tasya+eva bhavanti, evaM sarva-jIva-gata-sukha-duHkha-Adi sarvam IZvara-gatam eva syAt /
(59) ghaTa-ZarAva-Adi-saMsthAna-anupayukta-mRd-dravyaM yathA kArya-antara-anvitam evam eva sura-paZu-manuja-Adi-jIvatva-anupayukta-IZvaraH sarva-jJaH satya-saMkalpatva-Adi-kalyANa-guNa-Akara iti cet satyaM sa eva+IZvara ekena+aMZena kalyANa-guNa-gaNa-AkaraH sa eva+anyena+aMZena heya-guNa-Akara ity uktam / dvayor aMZayor IZvara-aviZeSAt / dvav aMZau vyavasthitav iti cet / kas tena lAbhaH / ekasya+eva+aneka-aMZena nitya-duHkhitvAd aMZa-antareNa sukhitvam api na+IZvaratvAya kalpate / yathA deva-dattasya+ekasmin haste candana-paGka-anulepa-keyUra-kaTaka-aGgulIya-alaMkAras tasya+eva+anyasmin haste mudgara-abhighAtaH kAla-anala-jvAla-anupraveZaZ ca tadvad eva+IZvarasya syAt iti brahma-ajJAna-pakSAd api pApIyAn ayaM bheda-abheda-pakSaH / aparimita-duHkhasya pAramArthikatvAt saMsAriNAm anantatvena dustaratvAc ca /
(60) tasmAd vilakSaNo 'yaM jIva-aMZa iti cet / Agato 'si tarhi madIyaM panthAnam / IZvarasya sva-rUpeNa tAdAtmya-varNane syAd ayaM doSaH / Atma-ZarIra-bhAvena tu tAdAtmya-pratipAdane na kaZcid doSaH / praty uta nikhila-bhuvana-niyamana-Adir mahAn ayaM guNa-gaNaH pratipAdito bhavati / sAmAnAdhikaraNyaM ca mukhya-vRttam /
(61) api ca+ekasya vastuno bhinna-abhinnatvaM viruddhatvAn na saMbhavati+ity-uktam / ghaTasya paTAd bhinnatve sati tasya tasminn abhAvaH / abhinnatve sati tasya ca bhAva iti / ekasmin kAle ca+ekasmin deZe ca+ekasya hi pada-arthasya yugapat-sad-bhAvo 'sad-bhAvaZ ca viruddhaH /
(62) jAty-AtmanA bhAvo vyakty-AtmanA ca+abhAva iti cet / jAter muNDena ca+abhAve sati khaNDe muNDasya+api sad-bhAva-prasaGgaH / khaNDena ca jAter abhinnatve sad-bhAvo bhinnatve ca+asad-bhAvaH aZve mahiZatvasya+eva+iti virodho duSparihara eva / jAty-Ader vastu-saMsthAnatayA vastunaH prakAratvAt prakAra-prakAriNoZ ca pada-artha-antaratvaM prakArasya pRthak-siddhy-anarhatvaM pRthag-anupalambhaZ ca tasya ca saMsthAnasya ca+aneka-vastuSu prakAratayA+avasthitaZ ca+ity-Adi pUrvam uktam /
(63) so 'yam iti buddhiH prakAra-aikyAd ayam api daNDI+iti buddhimat / ayam ca jAty-Adi-prakAro vastuno bheda ity ucyate / tad-yoga eva vastuno bhinnam iti vyavahAra-hetur ity-arthaH / sa ca vastuno bheda-vyavahAra-hetuH svasya ca saMvedanavat / yathA saMvedanaM vastuno vyavahAra-hetuH svasya vyavahAra-hetuZ ca bhavati /
(64) ata eva san-mAtra-grAhi pratyakSaM na bheda-grAhi+ity-Adi-vAdA nirastAH / jAty-Adi-saMsthAna-saMsthitasya+eva vastunaH pratyakSeNa gRhItatvAt tasya+eva saMsthAna-rUpa-jAty-AdeH pratiyogy-apekSayA bheda-vyavahAra-hetutvAc ca / sva-rUpa-pariNAma-doSaZ ca pUrvam eva+uktaH /
(65) yaH pRthivyAM tiSThan pRthivyA antaro yaM pRthivI na veda yasya pRthivI ZarIraM yaH pRthivIm antaro yamayati eSa ta Atma-antaryAmy-amRtaH / ya Atmani tiSThann Atmano 'ntaro ya AtmA na veda yasya+AtmA ZarIraM ya AtmAnam antaro yamayati eSa ta Atma-antaryAmy-amRtaH / yaH pRthivIm antare saMcaran yasya pRthivI ZarIraM yaM pRthivI na veda+ity-Adi --- yo 'kSaram antare saMcaran yasya+akSaraM ZarIraM akSaraM na veda --- yo mRtyum antare saMcaran yasya mRtyuH ZarIraM yaM mRtyur na veda --- eSa sarva-bhUta-antara-Atma-apahata-pApmA divyo deva eko nArAyaNaH / dvA suparNA sayujA sakhAyA samAnaM vRkSaM pariSa-sva-jAte / tayor anyaH pippalaM svAdv atty anaZnann anyo 'bhicAkaZi+iti / antaH praviSTaH ZAstA janAnAM sarva-AtmA / tat-sRSTvA tad eva+anuprAviZat / tad-anupraviZya sac ca tyac ca+anRtaM ca satyam abhavat / anena jIvena+AtmanA+ity-Adi / pRthag-AtmAnaM preritAraM matvA jaSTas tatas tena+amRtatvam eti / bhoktA bhogyaM preritAraM ca matvA sarvaM proktaM tri-vidhaM brahma, etat / nityo nityAnAM cetanaZ cetanAnAm eko bahUnAM yo vidadhAti kAmAn / pradhAna-kSetra-jJa-patir guNa-IZaH / jJa-ajJau dvav ajav IZa-anIZav ity-Adi-Zruti-Zatais tad-upabRMhaNaiH ---
jagat sarvaM ZarIraM te sthairyaM te vasudhA-talam //
yat kiMcit sRjyate yena sattva-jAtena vai dvi-ja /
tasya sRjyasya saMbhUtau tat-sarvaM vai hares tanuH //
aham AtmA guDAkeZa sarva-bhUta-AZaya-sthitaH //
sarvasya ca+ahaM hRdi saMniviSTo
mattaH smRtir jJAnam apohanaM ca //
ity-Adi-veda-vid-agre-sara-vAlmIki-parAZara-dvaipAyana-vacobhiZ ca parasya brahmaNaH sarvasya+Atmatva-avagamAc cid-acid-Atmakasya vastunas tac-charIratva-avagamAc ca ZarIrasya ZarIriNaM prati prakAratayA+eva pada-arthatvAt ZarIra-ZarIriNoZ ca dharma-bhede 'pi tayor asaMkarAt sarva-ZarIraM brahma+iti brahmaNo vaibhavaM pratipAdayadbhiH sAmAnAdhikaraNya-Adibhir mukhya-vRttaiH sarva-cetana-acetana-prakAraM brahma+eva+abhidhIyate / sAmAnAdhikaraNyaM hi dvayoH padayoH prakAra-dvaya-mukhena+eka-artha-niSThatvaM / tasya ca+etasmin pakSe mukhyatA / tathA hi tat tvam iti sAmAnAdhikaraNye tad ity-anena jagat-kAraNaM sarva-kalyANa-guNa-gaNa-AkaraM niravadyaM brahma+ucyate / tvam iti ca cetana-sAmAnAdhikaraNya-vRttena jIva-antaryAni-rUpi tac-charIraM tad-AtmatayA+avasthitaM tat-prakAraM brahma+ucyate / itareSu pakSeSu sAmAnAdhikaraNya-hAnir brahmaNaH sa-deSatA ca syAt /(66) etad uktaM bhavati / brahma+evam avasthitam ity atra+evaM-Zabda-artha-bhUta-prakAratayA+eva vicitra-cetana-acetana-Atmaka-prapaJcasya sthUlasya sUkSmasya ca sad-bhAvaH / tathA ca bahu syAM prajAyeya+ity ayam arthaH saMpanno bhavati / tasya+eva+IZvarasya kAryatayA kAraNatayA ca nAnA-saMsthAna-saMsthitasya saMsthAnatayA cid-acid-vastu-jAtam avasthitam iti /
(67) nanu ca saMsthAna-rUpeNa prakAratayA+evaM-Zabda-arthatvam jAti-guNayor eva dRSTaM na dravyasya / sva-tantra-siddhi-yogyasya pada-arthasya+evaM-Zabda-arthatayA+IZvarasya prakAra-mAtratvam ayuktaM / ucyate --- dravyasya+api daNDa-kuNDala-Ader dravya-antara-prakAratvaM dRSTam eva / nanu ca daNDa-AdeH sva-tantrasya dravya-antara-prakAratve matv-arthIya-pratyayo dRSTaH / yathA daNDI kuNDalI+iti / ato gotva-Adi-tulyatayA cetana-acetanasya dravya-bhUtasya vastuna IZvara-prakAratayA sAmAnAdhikaraNyena pratipAdanaM na yujyate / atra+ucyate --- gaur aZvo manuSyo deva iti bhUta-saMghAta-rUpANAM dravyANAm eva deva-datto manuSyo jAtaH puNya-viZeSeNa yajJa-datto gaur-jAtaH pApena, anyaZ cetanaH puNya-atirekeNa devo jAta ity-Adi-deva-Adi-ZarIrANAM cetana-prakAratayA loka-devayoH sAmAnAdhikaraNyena pratipAdanaM dRSTam /
(68) ayam arthaH --- jAtir vA guNo vA dravyaM vA na tatra-AdaraH / kaMcana dravya-viZeSaM prati viZeSaNatayA+eva yasya sad-bhAvas tasya tad-apRthak-siddhes tat-prakAratayA tat-sAmAnAdhikaraNyena pratipAdanaM yuktam / yasya punar dravyasya pRthak-siddhasya+eva kadAcit-kvacid-dravya-antara-prakAratvam iSyate tatra matv-arthIya-pratyaya iti viZeSaH / evam eva sthAvara-jaGgama-Atmakasya sarvasya vastuna IZvara-ZarIratvena tat-prakAratayA+eva sva-rUpa-sad-bhAva iti / tat-prakAri-IZvara eva tat-tac-chabdena+abhidhIyata iti tat-sAmAnAdhikaraNyena pratipAdanaM yuktaM / tad eva+etat sarvaM pUrvam eva nAma-rUpa-vyAkaraNa-Zruti-vivaraNe prapaJcitam /
(69) ataH prakRti-puruSa-mahad-ahaMkAra-tanmAtra-bhUta-indriya-tad-Arabdha-catur-daZa-bhuvana-Atmaka-brahma-aNDa-tad-antarvarti-deva-tiryaG-manuSya-sthAvara-Adi-sarva-prakAra-saMsthAna-saMsthitaM kAryam api sarvaM brahma+eva+iti kAraNa-bhUta-brahma-vijJAnAd eva sarvaM vijJAtaM bhavati+ity eka-vijJAnena sarva-vijJAnam upapannataram / tad evaM kArya-kAraNa-bhAva-Adi-mukhena kRtsnasya cid-acid-vastunaH para-brahma-prakAratayA tad-Atmakatvam uktam /
(70) nanu ca parasya brahmaNaH sva-rUpeNa pariNAma-AspadatvaM nirvikAratva-niravadyatva-Zruti-vyAkopa-prasaJgena nivAritam / prakRtiZ ca pratijJA-dRSTAnta-anuparodhAd ity eka-vijJAnena sarva-vijJAna-pratijJAna-mRt-tat-kArya-dRSTAntAbhyAM parama-puruSasya jagad-upAdAna-kAraNatvaM ca pratipAditam / upAdAna-kAraNatvaM ca pariNAma-Aspadatvam eva / katham idam upapadyate /
(71) atra+ucyate --- sajIvasya prapaJcasya+aviZeSeNa kAraNatvam uktam / tatra+IZvarasya jIva-rUpa-pariNAma-abhyupagamena na+AtmA Zruter nityatvAc ca tAbhya iti virudhyate / vaiSamya-nairghRNya-parihAraZ ca jIvanam anAditva-abhyupagamena tat-karma-nimittatayA pratipAditaH --- vaiSamya-nairghRNye na sApekSatvAn na karma-vibhAgAd iti cen na --- anAditvAd upapadyate ca+apy upalabhyate ca+ity-akRta-abhyAgama-kRta-vipraNAZa-prasaGgaZ ca+anityatve 'bhihitaH /
(72) tathA prakRter apy anAditA ZrutibhiH pratipaditA ---
ajAm ekAM lohita-Zukla-kRSNAM bahnIM prajAM janayantIM sarUpAm /
ajo hy eko juSamANo 'nuZete jahAty enAM bhukta-bhogAm ajo 'nyaH //
iti prakRti-puruSayor ajatvaM darZayati / asmAn mAyI sRjate viZvam etat tasmiMZ ca+anyo mAyayA saMniruddhaH --- mAyAM tu prakRtiM vidyAn mAyinaM tu mahA-IZvaram iti prakRtir eva sva-rUpeNa vikAra-Aspadam iti ca darZayati / gaur anAdy-antavatI sA janitrI bhUta-bhAvinI+iti ca / smRtiZ ca bhavati ---
prakRtiM puruSaM ca+eva viddhy anAdI ubhav api /
vikArAMZ ca guNAMZ ca+eva viddhi prakRti-saMbhavAn //
bhUmir Apo 'nalo vAyuH khaM mano buddhir eva ca /
ahaMkAra iti+iyaM me bhinnA prakRtir aSTadhA //
aparA+iyam itas tv anyAM prakRtiM viddhi me parAm /
jIva-bhUtAM mahA-bAho yayA+idaM dhAryate jagat //
prakRtiM svAm avaSTabhya visRjAmi punaH punaH /
mayA+adhyakSeNa prakRtiH sUyate sacara-acaram //
ity-AdikA /(73) evaM ca prakRter api+IZvara-ZarIratvAt prakRti-Zabdo 'pi tad-Atma-bhUtasya+IZvarasya tat-prakAra-saMsthitasya vAcakaH / puruSa-Zabdo 'pi tad-Atma-bhUtasya+IZvarasya puruSa-prakAra-saMsthitasya vAcakaH / atas tad-vikArANAm api tathA+IZvara eva+AtmA / tad Aha ---
vyaktaM viSNus tathA+avyaktaM puruSaH kAla eva ca /
sA eva kSobhako brahman kSobhyaZ ca parama-IZvaraH //
iti / ataH prakRti-prakAra-saMsthite parama-Atmani prakAra-bhUta-prakRty-aMse vikAraH prakAry-aMse ca+avikAraH / evam eva jIva-prakAra-saMsthite parama-Atmani ca prakAra-bhUta-jIva-aMZe sarve ca+apuruSa-arthAH prakAry-aMZo niyantA niravadyaH sarva-kalyANa-guNa-AkaraH satya-saMkalpa eva /(74) tathA ca sati kAraNa-avastha IZvara eva+iti tad-upAdAnaka-jagat-kArya-avastho 'pi sa eva+iti kArya-kAraNayor ananyatvaM sarva-Zruty-avirodhaZ ca bhavati / tad evaM nAma-rUpa-vibhAga-anarha-sUkSma-daZA-Apanna-prakRti-puruSa-ZarIraM brahma kAraNa-avasthaM, jagatas tad-Apattir eva ca pralayaH / nAma-rUpa-vibhAga-vibhakta-sthUla-cid-acid-vastu-ZarIraM brahma kAryatvaM, brahmaNas tathA-vidha-sthUla-bhAva eva jagataH sRSTir ity ucyate / yathA+uktaM bhagavatA parAZareNa ---
pradhAna-puMsor ajayoH kAraNaM kArya-bhUtayoH / iti /(75) tasmAd IZvara-prakAra-bhUta-sarva-avastha-prakRti-puruSa-vAcinaH ZabdAs tat-prakAra-viZiSTatayA+avasthite parama-Atmani mukhyatayA vartante / jIva-Atma-vAci-deva-manuSya-Zabdavat / yathA deva-manuSya-Adi-ZabdA deva-manuSya-Adi-prakRti-pariNAma-viZeSANAM jIva-Atma-prakAratayA+eva pada-arthatvAt prakAriNi jIva-Atmani mukhyatayA vartante / tasmAt sarvasya cid-acid-vastunaH parama-Atma-ZarIratayA tat-prakAratvAt parama-Atmani mukhyatayA vartante sarve vAcakAH ZabdAH /
(76) ayam eva ca+Atma-ZarIra-bhAvaH pRthak-siddhy-anarha-AdhAra-Adheya-bhAvo niyantR-niyAmya-bhAvaH ZeSa-ZeSi-bhAvaZ ca / sarva-AtmanA+AdhAratayA niyantRtayA ZeSitayA ca --- Apnoti+ity AtmA sarva-AtmanA+AdheyatayA niyAmyatayA ZeSatayA ca --- apRthak-siddhaM prakAra-bhUtam ity AkAraH ZarIram iti ca+ucyate / evam eva hi jIva-AtmanaH sva-ZarIra-saMbandhaH / evam eva parama-AtmanaH sarva-ZarIratvena sarva-Zabda-vAcyatvam /
(77) tad Aha Zruti-gaNaH --- sarve vedA yat-padam Amananti sarve vedA yatra+ekaM bhavanti+iti / tasya+ekasya vAcyatvAd eka-artha-vAcino bhavanti+ity-arthaH / eko devo bahudhA niviSTaH, saha+eva santaM na vijAnanti devA ity-Adi / devA indriyANi / deva-manuSya-AdInAm antaryAmitayA+Atmatvena niviZya saha+eva santaM teSAm indriyANi manaH-paryantAni na vijAnanti+ity-arthaH / tathA ca paurANikAni vacAMsi ---
natAH sma sarva-vacasAM pratiSThA yatra ZaZvatI /
vAcye hi vacasaH pratiSThA /
kAryANAM kAraNAM pUrvaM vacasAM vAcyam uttamam /
vedaiZ ca sarvair aham eva vedyaH /
ity-AdIni sarvANi hi vacAMsi sa-ZarIra-Atma-viZiSTam antaryAmiNam eva+AcakSate / hanta+aham imAs tisro devatA anena jIvena+Atma-anupraviZya nAma-rUpe vyAkaravANi+iti hi ZrutiH / tathA ca mAnavaM vacaH ---
praZAsitAraM sarveSAm aNIyAMsam aNIyasAm
rukma-abhaM svapna-dhI-gamyaM vidyAt taM puruSaM param //
antaH praviZya+antaryAmitayA sarveSAM praZAsitAraM niyantAram --- aNIyAMsa AtmAnaH kRtsnasya+acetanasya vyApakatayA sUkSma-bhUtAs te teSAm api vyApakatvAt tebhyo 'pi sUkSmatara ity-arthaH --- rukma-abhaH Aditya-varNaH --- svapna-kalpa-buddhi-prApyaH, viZadatama-pratyakSatA-Apanna-anudhyAna-eka-labhya ity-arthaH /
enam eke vadanty agniM mAruto 'nye prajApatim /
indram eke pare pramANam apare brahma ZAZvatam //
iti / eke --- vedA ity-arthaH / ukta-rItyA parasya+eva brahmaNaH sarvasya praZAsitRtvena sarva-antara-AtmatayA praviZya+avasthitatvAd agny-AdayaH ZabdA api ZAZvata-brahma-Zabdavat tasya+eva vAcakA bhavanti+ity-arthaH / tathA ca smRty-antaram ---
ye yajanti pitQn devAn brAhmaNAn sahuta-AZanAn /
sarva-bhUta-antara-AtmAnaM viSNum eva yajanti te //
iti / pitR-deva-brAhmaNa-huta-AZana-Adi-ZabdAs tan-mukhena tad-antara-Atma-bhUtasya viSNor eva vAcakA ity-uktaM bhavati /(78) atra+idaM sarva-ZAstra-hRdayam --- jIva-AtmAnaH svayam asaMkucita-aparicchinna-nirmala-jJAna-sva-rUpAH santaH karma-rUpa-avidyA-veSTitAs tat-tat-karma-anurUpa-jJAna-saMkocam ApannAH, brahma-Adi-stamba-paryanta-vividha-vicitra-deheSu praviZTAs tat-tad-deha-ucita-labdha-jJAna-prasarAs tat-tad-deha-Atma-abhimAninas tad-ucita-karmANi kurvANAs tad-anuguNa-sukha-duHkha-upabhoga-rUpa-saMsAra-pravAhaM pratipadyante / eteSAM saMsAra-mocanaM bhagavat-prapattim antareNa na+upapadyata iti tad-arthaH prathamam eSAM deva-Adi-bheda-rahita-jJAna-eka-AkAratayA sarveSAM sAmyaM pratipAdya, tasya+api sva-rUpasya bhagavac-cheSatA-eka-rasatayA bhagavad-AtmakatAm api pratipAdya, bhagavat-sva-rUpaM ca heya-pratyanIla-kalyANa-eka-tAnatayA sakala-itara-visajAtIyam anavadhika-atiZaya-asaMkhyeya-kalyANa-guNa-gaNa-AZrayaM sva-saMkalpa-pravRtta-samasta-cid-acid-vastu-jAtatayA sarvasya+Atma-bhUtaM pratipAdya, tad-upAsana sAGgaM tat-prApakaM pratipadayanti ZAstrANi+iti /
(79) yathA+uktam ---
nirvANa-maya eva+ayam AtmA jJAna-mayo 'malaH /
duHkha-ajJAna-malA dharmA prakRtes te na ca+AtmanaH /
iti prakRti-saMsarga-kRta-karma-mUlatvAn na+Atma-dva-rUpa-prayuktA dharmA ity-arthaH / prApta-aprApta-vivekena prakRter eva dharmA ity-uktam /
vidyA-vinaya-saMpanne brAhmaNe gavi hastini /
Zuni ca+eva Zva-pAke ca pANDitAH sama-darZinaH /
iti / deva-tiryaG-manuSya-sthAvara-rUpa-prakRti-saMsRSTasya+AtmanaH sva-rUpa-vivecanI buddhir eSAM te paNDitAH / tat-tat- prakRti-viZeSa-viyukta-Atma-yAthAtmya-jJAnavantas tatra tatra+atyanta-viSama-AkAre vartamAnam AtmAnaM samAna-AkAraM paZyanti+iti sama-darZina ity uktam / tad idam Aha ---
iha+eva tair jitaH sargo yeSAM sAmye sthitaM manaH /
nirdoSaM hi samaM brahma tasmAd brahmaNi te sthitAH //
iti / nirdoSaM --- deva-Adi-prakRti-viZeSa-saMsarga-rUpa-doSa-rahitaM sva-rUpeNa+avasthitaM sarvam Atma-vastu nirvANa-rUpa-jJAna-eka-AkAratayA samam ity-arthaH /(80) tasya+evaM-bhUtasya+Atmano bhagavac-cheSatA-eka-rasatA tan-niyAmyatA tad-eka-AdhAratA ca tac-charIra-tat-tanu-prabhRtibhiH Zabdais tat-samAna-adhikaraNyena ca Zruti-smRti-itihAsa-purANeSu pratipAdyata iti pUrvam eva+uktam /
(81) daivI hy eSA guNa-mayI mama mAyA duratyayA /
mAm eva ye prapadyante mAyAm etAM taranti te //
iti tasya+AtmanaH karma-kRta-vicitra-guNa-maya-prakRti-saMsarga-rUpAt saMsArAn mokSo bhagavat-prapattim antareNa na+upapadayata ity-uktaM bhavati / na+anyaH panthA ayanAya vidyata ity-Adi-ZrutibhiZ ca /
mayA tatam idaM sarvaM jagad avyakta-mUrtinA /
mat-sthAni sarva-bhUtAni na ca+ahaM teSu avasthitaH //
na ca mat-sthAni bhUtAni paZya me yogam aiZvaram //
iti sarva-Zakti-yogAt sva+aiZvarya-vaicitryam uktam / tad Aha ---
viSTabhya+aham idaM kRtsnam eka-aMZena sthito jagat /
iti --- ananta-vicitra-mahA-AZcarya-rUpaM jagan mama+ayuta-aMZena+AtmatayA praviZya sarvaM mat-saMkalpena viSTabhya+anena rUpeNa+ananta-mahA-vibhUti-parimita-udAra-guNa-sAgaro niratiZaya-AZcarya-bhUtaH sthito 'ham ity-arthaH / tad idam Aha ---
ekatve sati nAnAtvaM nAnAtve sati ca+ekatA /
acintyaM brahmaNo rUpaM kutas tad-veditum arhati //
iti / praZAsitRtvena+eka eva san-vicitra-cid-acid-vastuSv antara-AtmatayA praviZya tat-tad-rUpeNa vicitra-prakAro vicitra-karma kArayan nAnA-rUpAM bhajate / evaM sv-alpa-aMZena tu sarva-AZcaryaM nAnA-rUpaM jagat-tad-antara-AtmatayA praviZya viSTabhya nAnAtvena+avasthito 'pi sann anavadhika-atiZaya-asaMkhyeya-kalyANa-guNa-gaNaH sarva-IZvaraH para-brahma-bhUtaH puruSa-uttamo nArAyaNo niratiZaya-AZcarya-bhUto nIla-toya-da-saMkAZaH puNDarIka-dala-amala-Ayata-IkSaNaH sahasra-aMZu-sahasra-kiraNaH parame vyomni yo veda nihitaM guhAyAM parame vyomaMs tad-akSare parame vyomann ity-Adi-Zruti-siddha eka eva+atiSThate /(82) brahma-vyatiriktasya kasyacid api vastuna eka-sva-bhAvasya+eka-kArya-Zakti-yuktasya+eka-rUpasya rUpa-antara-yogaH sva-bhAva-antara-yogaH Zakty-antara-yogaZ ca na ghaTate / tasya+etasya para-brahmaNaH sarva-vastu-vijAtIyatayA sarva-sva-bhAvatvaM sarva-Zakti-yogaZ ca+ity ekasya+eva vicitra-ananta-rUpatA ca punar apy ananta-aparimita-AZcarya-yogena+eka-rUpatA ca na viruddhA+iti vastu-mAtra-sAmyAd virodha-cintA na yuktA+ity-arthaH / yathA+uktaM ---
ZaktayaH sarva-bhAvAnAm acintya-jJAna-gocarAH /
yato 'to brahmaNas tAs tu sarga-AdyA bhAva-ZaktayaH //
bhavanti tapasAM ZreSTa pAvakasya yathA+uSNatA //iti /
etad uktaM bhavati --- sarveSAm agni-jala-AdInAM bhAvAnAm ekasminn api bhAve dRSTA+eva Zaktis tad-vijAtIya-bhAva-antare 'pi+iti na cintayituM yuktA jala-AdAv adRSTA+api tad-vijAtIya-pAvake bhAsvaratva-uSNatA-Adi-Zaktir yathA dRZyate, evam eva sarva-vastu-visajAtIye brahmaNi sarva-sAmyaM na+anumAtuM yuktam iti / ato vicitra-ananta-Zakti-yuktaM brahma+eva+ity-arthaH tad Aha ---
jagad etan mahA-AZcaryaM rUpaM yasya mahA-AtmanaH /
tena+AZcarya-vareNa+ahaM bhavatA kRSNa saMgataH //
iti /(83) tad etan nAnA-vidha-ananta-Zruti-nikara-ZiSTa-parigRhIta-tad-vyAkhyAna-pariZramAd avadhAritam / tathA hi --- pramANa-antara-aparidRSTa-aparimita-pariNAmAn eka-tattva-niyata-krama-viZiSTau sRSTi-pralayau brahmaNo 'neka-vidhAH Zrutayo vadanti --- niravadyaM niraJjanaM vijJAnam AnandaM nirvikAraM niSkalaM niSkriyaM ZAntaM nirguNam ity AdikAH nirguNaM jJAna-sva-rUpaM brahma+iti kAZcana Zrutayo 'bhidadhati / na+iha nAnA+asti kiMcana --- mRtyoH sa mRtyum Apnoti ya iha nAnA+iva paZyati ---yatra tv asya sarvam AtmA+eva+abhUt --- tat kena kaM paZyet tat kena kaM vijAtIyAd ity-AdikA nAnAtva-niSedha-vAdinyaH santi kAZcana ZrutayaH / yaH sarva-jJaH sarva-vit --- yasya jJAna-mayaM tapaH ---sarvANi rUpANi vicitya dhIro nAmAni kRtvA+abhivadan yad Aste --- sarve nimeSA jajJire vidyutaH puruSa-adadhi --- apahata-pApmA vijaro vimRtyur viZoko vijaghatso 'pipAsaH satya-kAmaH satya-saMkalpa iti sarvasmiJ jagati heyatayA+avagataM sarva-guNaM pratiSidhya niratiZaya-kalyANa-guNa-anantyaM sarva-jJatA sarva-Zakti-yogaM sarva-nAma-rUpa-vyAkaraNaM sarvasya+avadhAratAM ca kAZcana Zrutayo bruvate / sarvaM khalv idaM brahma taj-jalAn iti --- aitadAtmyam idaM sarvaM --- ekaH san bahudhA vicAra ity-AdikA brahma-sRSTaM jagan nAnA-AkAraM pratipAdya tad-aikyaM ca pratipAdayanti kAZcana / pRthag-AtmAnaM preritAraM ca matvA --- bhoktA bhogyaM preritAraM ca matvA --- prajApatir akAmayata prajAH sRjeya+iti --- patiM viZvasya+Atma-IZvaraM --- ZvAstaM Zivam acyutaM --- tam IZvarANAM paraM mahA-IZvaraM taM devatAnAM paraM ca daivataM --- sarvasya vaZI sarvasya+IZAna ity-AdikA brahmaNaH sarvasmAd anyatvaM sarvasya+IZitavyam IZvaratvaM ca brahmaNaH sarvasya ZeSatAM patitvaM ca+IZvarasya kAZcana / antaH praviSTaH ZAstA janAnAM sarva-AtmA --- eSa ta Atma-antaryAmy amRtaH --- yasya pRthivI ZarIraM --- yasya+ApaH ZarIraM --- yasya tejaH ZarIram ity-Adi yasya+avyaktaM ZarIraM --- yasya+akSaraM ZarIraM -- yasya mRtyuH ZarIraM ---yasya+AtmA ZarIram iti brahma-vyatiriktasya sarvasya vastuno brahmaNaZ ca ZarIra-Atma-bhAvaM darZayanti kAZcana+iti /
(84) nAnA-rUpANAM vAkyAnAm avirodho mukhya-artha-aparityAgaZ ca yathA saMbhavati tathA varNanIyam / varNitaM ca --- avikAra-ZrutayaH sva-rUpa-pariNAma-parihArAd eva mukhya-arthAH / nirguNa-vAdAZ ca prAkRta-heya-guNa-niSedha-paratayA vyavasthitAH / nAnAtva-niSedha-vAdAZ ca+ekasya brahmaNaH ZarIratayA prakAra-bhUtaM sarvaM cetana-acetanaM vastv iti sarvasya+AtmatayA sarva-prakAraM brahma+eva+avasthitam iti surakSitAH / sarva-prakAra-vilakSaNatva-patitva-IZvaratva-sarva-kalyANa-guNa-gaNa-AkAratva-satya-kAmatva-satya-saMkalpatva-Adi-vAkyaM tad-abhyupagamAd eva surakSitam / jJAna-Ananda-mAtra-vAdi ca sarvasmAd anyasya sarva-kalyANa-guNa-gaNa-AZrayasya sarva-IZvarasya sarva-ZeSiNaH sarva-AdhArasya sarva-utpatti-sthiti-pralaya-hetu-bhUtasya niravadyasya nirvikArasya sarva-Atma-bhUtasya parasya brahmaNaH sva-rUpa-nirUpaka-dharmo mala-pratyanIka-Ananda-rUpa-jJAnam eva+iti sva-prakAZatayA sva-rUpam api jJAnam eva+iti ca pratipAdanAd anupAlitam / aikya-vAdAZ ca ZarIra-Atma-bhAvena sAmAnAdhikaraNya-mukhya-arthatA-upapAdanAd eva susthitAH /
(85) evaM ca saty abhedo vA bhedo vA dvy-AtmakatA vA vedAnta-vedyaH ko 'yam arthaH samarthito bhavati / sarvasya veda-vedyatvAt sarvaM samarthitam / sarva-ZarIratayA sarva-prakAraM brahma+eva+avasthitam ity abhedaH samarthitaH / ekam eva brahma nAnA-bhUta-cid-acid-vastu-prakAraM nAnAtvena+avasthitam iti bheda-abhedau / acid-vastunaZ cid-vastunaZ ca+IZvarasya ca sva-rUpa-sva-bhAva-vailakSaNyAd asaMkarAc ca bhedaH samarthitaH /
(86) nanu ca tat tvam asi Zveta-keto tasya tAvad eva ciram ity aikya-jJAnam eva parama-puruSa-artha-lakSaNa-mokSa-sAdhanam iti gamyate / na+etad evam / pRthag-AtmAnaM preritAraM ca matvA juSTas tatas tena+amRtatvam eti+ity AtmAnaM preritAraM ca+antaryAmiNaM pRthag matvA tataH pRthaktva-jJAnAd dhetos tena parama-AtmanA juSTo 'mRtatvam eti+iti sAkSAd-amRtatva-prApti-sAdhanam Atmano niyantuZ ca pRthag-bhAva-jJAnam eva+ity avagamyate /
(87) aikya-vAkya-virodhAd etad-aparama-artha-saguNa-brahma-prApti-viSayam ity abhyupagantavyam iti cet / pRthaktva-jJAnasya+eva sAkSAd-amRtatva-prApti-sAdhanatva-ZravaNAd viparItaM kasmAn na bhavati /
etad uktaM bhavati / dvayor tulyayor virodhe saty avirodhena tayor viSayo vivecanIya iti / katham avirodha iti cet / antaryAmi-rUpeNa+avasthitasya parasya brahmaNaH ZarIratayA prakAratvAj jIva-Atmanas tat-prakAraM brahma+eva tvam iti Zabdena+abhidhIyate / tathA+eva jJAtavyam iti tasya vAkyasya viSayaH / evaM-bhUtAj jIvAt tad-AtmatayA+avasthitasya parama-Atmano nikhila-doSa-rahitatayA satya-saMkalpatvAd anavadhika-atiZaya-asaMkhyeya-kalyANa-guNa-gaNa-Akaratvena ca yaH pRthag-bhAvaH so 'nusaMdheya ity asya vAkyasya viSaya ity ayam arthaH pUrvam asakRd-uktaH / bhoktA bhogyaM preritAraM ca matvA+iti bhogya-rUpasya vastuno 'cetanatvaM parama-arthatvaM satataM vikAra-Aspadatvam ity-AdayaH sva-bhAvAH, bhoktur jIva-AtmanaZ ca+amala-aparicchinna-jJAna-Ananda-sva-bhAvasya+eva+anAdi-karma-rUpa-avidyA-kRta-nAnA-vidha-jJAna-saMkoca-vikAsau bhogya-bhUta-acid-vastu-saMsargaZ ca param-Atma-upAsanAn mokSaZ ca+ity-AdayaH sva-bhAvAH, evaM-bhUta-bhoktR-bhogyayor antaryAmi-rUpeNa+avasthAnaM sva-rUpeNa ca+aparimita-guNa-ogha-AZrayatvena+avasthAnam iti parasya brahmas tri-vidha-avasthAnaM jJAtavyam ity-arthaH //(88) tat tvam asi+iti sad-vidyAyAm upAsyaM brahma sa-guNaM sa-guNa-brahma-prAptiZ ca phalam ity abhiyuktaiH pUrva-AcAryair vyAkhyAtam / yathA+uktaM vAkya-kAreNa --- yuktaM tad-guNaka-upAsanAd iti / vyAkhyAtaM ca dramiDa-AcAryeNa vidyA-vikalpaM vadatA --- yady api sac-cito na nirbhugna-daivataM guNa-gaNaM manasA-anudhAvet tathA+apy antarguNAm eva devatAM bhajata iti tatra+api saguNA+eva devatA prApyata iti / sac-cittaH sad-vidyA-niSThaH / na nirbhugna-daivataM guNa-gaNaM manasA+anudhAvet ---apahata-pApmatva-Adi-kalyANa-guNa-gaNaM daivatAd vibhaktaM yady api dahara-vidyA-niSTha iva sac-cito na smaret / tathA+apy antarguNAm eva devatAM bhajate --- devatA-sva-rUpa-anubandhitvAt sakala-kalyANa-guNa-gaNasya kenacid para-devatA-sAdhAraNena nikhila-jagat-kAraNatva-AdinA guNena+upAsyamAnA+api devatA vastutaH sva-rUpa-anubandhi sarva-kalyANa-guNa-gaNa-viZiSTA+eva+upAsyate / ataH saguNam eva brahma tatra+api prApyam iti sad-vidyA-dahara-vidyayor vikalpa ity-arthaH /
(89) nanu ca sarvasya jantoH parama-Atma-antaryAmI tan-niyAmyaM ca sarvam eva+ity uktam / evaM ca sati vidhi-niSedha-ZAstrANAm adhikArI na dRZyate / yaH sva-buddhyA+eva pravRtti-nivRtti-ZaktaH sa evaM kuryAn na kuryAd iti vidhi-niSedha-yogyaH / na ca+eSa dRZyate / sarvasmin pravRtti-jAte sarvasya prerakaH parama-AtmA kArayitA+iti tasya sarva-niyamanaM pratipAditam / tathA ca ZrUyate --- eSa eva sAdhu karma kArayati te yam ebhyo lokebhya unninISati / eSa eva+asAdhu karma kArayati taM yam adho ninISati+iti / sAdhv-asAdhu-karma-kArayitRtvAn nairghRNyaM ca /
(90) atra+ucyate --- sarveSAm eva cetanAnAM cic-chakti-yogaH pravRtti-Zakti-yoga ity-Adi sarvaM pravRtti-nivRtti-parikaraM sAmAnyena saMvidhAya tan-nirvahaNAya tad-AdhAro bhUtvA+antaH praviZya+anumantRtayA ca niyamanaM kurvaJ ZeSitvena+avasthitaH parama-Atma-etad-Ahita-ZaktiH san-pravRtti-nivRtty-Adi svayam eva kurute / evaM kurvANam IkSamANaH parama-Atma-udAsIna Aste / ataH sarvam upapannam / sAdhv-asAdhu-karmaNoH kArayitRtvaM tu vyavasthita-viSayaM na sarva-sAdhAraNam / yas tu sarvaM svayam eva+atimAtram AnukUlye pravRttas taM prati prItaH svayam eva bhagavAn kalyANa-buddhi-yoga-dAnaM kurvan kalyANe pravartayati / yaH punar atimAtraM prAtikUlye pravRttas tasya krUrAM buddhiM dadan svayam eva krUreSv eva karmasu prerayati bhagavAn / yathA+uktaM bhagavatA ---
teSAM satata-yuktAnAM bhajatAM prIti-pUrvakam /
dadAmi buddhi-yogaM taM yena mAm upayAnti te //
teSAm eva+anukampA-artham aham ajJAna-jaM tamaH /
nAZayAmy Atma-bhAva-stho jJAna-dIpena bhAsvatA //
tAn ahaM dviSataH krUrAn saMsAreSu nara-adhamAn /
kSipAmy ajasram aZubhAn AsurISv eva yoniSu // iti /(91) so 'yaM para-brahma-bhUtaH puruSa-uttamo niratiZaya-puNya-saMcaya-kSINa-aZeSa-janma-upacita-pApa-rAZeH parama-puruSa-caraNa-Aravinda-ZaraNA-gati-janita-tad-abhimukhyasya sad-AcArya-upadeZa-upabRMhita-ZAstra-adhigata-tattva-yAthAtmya-avabodha-pUrvaka-aharahar-upacIyamAna-Zama-dama-tapaH-Zauca-kSama-arjava-bhaya-abhaya-sthAna-viveka-dayA-hiMsA-Ady-Atma-guNa-upetasya varNa-AZrama-ucita-parama-puruSa-ArAdhana-veSa-nitya-naimittika-karma-upasaMhRti-niSiddha-parihAra-niSTasya parama-puruSa-caraNa-Aravinda-yugala-nyasta-Atma-AtmIyasya tad-bhakti-kArita-anavarata-stuti-smRti-namaskRti-vandana-yatana-kIrtana-guNa-ZravaNa-vacana-dhyAna-arcana-praNAma-Adi-prIta-parama-kAruNika-puruSa-uttama-prasAda-vidhvasta-sva-anta-dhvAntasya+ananya-prayojana-anavarata-niratiZaya-priya-viZadatama-pratyakSatA-Apanna-anudhyAna-rUpa-bhakty-eka-labhyaH / tad uktaM parama-gurubhir bhagavad-yAmuna-AcArya-pAdaiH --- ubhaya-parikarmita-sva-antasya+ekAntika-Atyantika-bhakti-yoga-labhya iti / jJAna-yoga-karma-yoga-saMskRta-antaHkaraNasya+ity-arthaH / tathA ca ZrutiH /
vidyAM ca+avidyAM ca yas tad veda+ubhyaM saha /
avidyayA mRtyuM tIrtvA vidyayA+amRtam aZnute //
iti/ atra+avidyA-Zabdena vidyA-itaratvAd varNa-AZrama-AcAra-Adi pUrva-uktaM karma+ucyate vidyA-Zabdena ca bhakti-rUpa-ApannaM dhyAnam ucyate / yathA+uktam ---
ijAya so 'pi subahUny ajJAJ jJAna-vyapAZrayaH /
brahma-vidyAm adhiSThAya tartuM mRtyum avidyayA //
iti / tam evaM vidvAn amRta iha bhavati na+anyaH panthA ayanAya vidyate / ya enaM vidur amRtAs te bhavanti / brahma-vid Apnoti param / so yo ha vai tat paraM veda brahma veda brahma+eva bhavati+ity-Adi / vedana-Zabdena dhyAnam eva+abhihitam / nididhyAsitavya ity-AdinA+aikArthyAt / tad eva dhyAnaM punar api viZinaSTi --- na+ayam AtmA pravacanena labhyo na medhayA na bahudhA Zrutena / yam eva+eSa vRNute tena labhyas tasya+eSa AtmA vivRNute tanUM svAm iti / bhakti-rUpa-Apanna-anudhyAnena+eva labhyate na kevala,, vedanA-mAtreNa na medhayA+iti kevalasya niSiddhatvAt /(92) etad uktaM bhavati --- yo 'yaM mumukSur vedAnta-vihita-vedana-rUpa-dhyAna-Adi-niSTho yadA tasya tasminn eva+anudhyAne niravadhika-atiZayA prItir jAyate tadA+eva tena labhyate paraH puruSa iti / yathA+uktaM bhagavatA ---
puruSaH sa paraH pArtha bhaktyA labhyas tv ananyayA /
bhaktyA tv ananyayA Zakyo 'ham evaM-vidho 'rjuna /
jJAtuM draSTuM ca tattvena praveSTaM ca paraMtapa //
bhaktyA mAm abhijAnAti yAvAn yaZ ca+asmi tattvataH /
tato mAM tattvato jJAtvA viZate tad-anantaram //
iti / tad-anantaraM tata eva bhaktito viZata ity-arthaH / bhaktir api niratiZaya-priya-ananya-prayojana-sakala-itara-vaitRNya-Avaha-jJAna-viZeSa eva+iti / tad yukta eva tena pareNa+AtmanA varaNIyo bhavati+iti tena labhyata iti Zruty-arthaH / evaM-vidha-para-bhakti-rUpa-jJAna-viZeSasya+utpAdakaH pUrva-ukta-aharahar-upacIyamAna-jJAna-pUrvaka-karma-anugRhIta-bhakti-yoga eva / yathA-uktaM bhagavatA parAZareNa ---
varNa-AZrama-AcAravatA puruSeNa paraH pumAn /
viSNur ArAdhyate panthA na+anyas tat-toSa-kArakaH //
iti / nikhila-jagad-uddhAraNAya+avani-tale 'vatIrNaH para-brahma-bhUtaH puruSa-uttamaH svayam eva+etad-uktavAn ---
sva-karma-nirataH siddhiM yathA vindati tac-chRNu //
yataH pravRttir bhUtAnAM yena sarvam idaM tatam /
sva-karmaNA tam abhyarcya siddhiM vindati mAnavaH //
iti / yathA-udita-krama-pariNata-bhakty-eka-labhya eva /(93) bodhAyana-TaGka-dramiDa-guhadeva-kapardi-bhAruci-prabhRty-avigIta-ZiSTa-parigRhIta-purAtana-veda-vedAnta-vyAkhyAna-suvyakta-artha-Zruti-nikara-nidarZito 'yaM panthAH / anena cArvAka-ZAkya-aulUkya-akSapAda-kSapaNaka-kapila-pataJjali-mata-anusAriNo veda-bAhyA veda-avalambi-kudRSTibhiH saha nirastAH / veda-avalambinAm api yathA-avasthita-vastu-viparyayas tADRZAM bAhya-sAmyaM manunA+eva+uktam ---
yo veda-bAhyAH smRtayo yAZ ca kAZ ca kudRSTayaH /
sarvas tA niSphalAH pretya tamo-niSThA hi tAH smRtAH //
iti / rajas-tamobhyAm aspRSTam uttamaM sattvam eva yeSAM svAbhAviko guNas teSAm eva vaidikI rucir veda-artha-yAthAtmya-avabodhaZ ca+ity-arthaH /(94) yathA-uktaM mAtsye ---
saMkIrNAH sAttvikAZ ca+eva rAjasAs tAmasAs tathA /
iti / kecid brahma-kalpAH saMkIrNAH kecit sattva-prAyAH kecit rajaH-prAyA kecit tamaH-prAyA iti kalpa-vibhAgam uktvA sattva-rajas-tamo-mayAnAM tattvAnAM mAhAtmya-varNanaM ca tat-tat-kalpa-prokta-purANeSu sattva-Adi-guNa-mayena brahmaNA kriyata iti ca+uktam ---
yasmin kalpe tu yat proktaM purANaM brahmaNA purA /
tasya tasya tu mAhAtmyaM tat-sva-rUpeNa varNyate //
iti / viZeSataZ ca+uktam ---
agneH Zivasya mAhAtmyaM tAmaseSu prakIrtyate /
rAjaseSu ca mAhAtmyam adhikaM brahmaNo viduH //
sAttvikeSu ca kalpeSu mAhAtmyam adhikaM hareH /
teSv eva yoga-saMsiddhA gamiSyanti parAM gatim //
saMkIrNeSu sarasvatyAH ....................... //
ity-Adi / etad-uktaM bhavati --- Adi-kSetra-jJatvAd brahmaNas tasya+api keSucid ahassu sattva-mudrikaM keSucid rajaH keSucit tamaH / yathA-uktaM bhagavatA ---
na tad asti pRthivyAM vA divi deveSu vA punaH /
sattvaM prakRti-jair muktaM yad ebhiH syAt tribhir guNaiH //
iti / yo brahmaNaM vidadhati pUrvaM yo vai vedAMZ ca prahiNoti tasmA iti ZruteH / brahmaNo 'pi sRjyatvena ZAstra-vaZyatvena ca kSetra-jJatvaM gamyate / sattva-prAyeSv ahassu tad-itareSu yAni purANAni brahmaNA proktAni teSAM paraspara-virodhe sati sAttvika-ahaH-proktam eva purANaM yathA-arthaM tad-virodhy-anyad ayathA-artham iti purANa-nirNayAya+eva+idaM sattva-niSThena brahmaNA+abhihitam iti vijJAyata iti /
sattva-AdInAM kAryaM ca bhagavatA+eva+uktam ---
sattvAt saMjAyate jJAnaM rajaso lobha eva ca /
pramAda-mohau tamaso bhavato 'jJAnam eva ca //
pravRttiM ca nivRttiM ca kArya-akArye bhaya-abhaye /
bandhaM mokSaM ca yA vetti buddhiH sA pArtha sAttvikI //
yathA dharmam adharmaM ca kAryaM ca+akAryam eva ca /
ayathAvat prajAnAti buddhiH sA pArtha rAjasI //
adharmaM dharmam iti yA manyate tamasA-AvRtA /
sarva-arthAn viparItAMZ ca buddhiH sA pArtha tAmasI //
iti /
sarvAn purANa-arthAn brahmaNaH sakAZAd adhigamyA+eva sarvANi purANAni purANa-kArAZ cakruH / yathA-uktam ---
kathayAmi yathA pUrvaM dakSA-Adyair muni-sattamaiH /
pRSTaH provAca bhagavAn ab-ja-yoniH pitAmahaH //
iti /(95) apauruSeyeSu veda-vAkyeSu paraspara-viruddheSu katham iti cet / tAtparya-niZcayAd avirodhaH pUrvam eva+uktaH / yad api ced evaM viruddhavad dRZyate --- prANaM manasi saha kAraNair nAda-ante parama-Atmani saMpratiSThAya dhyAyItavyaM pradhyAyItavyaM sarvam idaM, brahma-viSNu-rudrAs te sarve saMprasUyante, na kAraNaM, kAraNaM tu dhyAyaH, sarva-aiZvarya-saMpannaH sarva-IZvaraH ZaMbhur AkAZa-madhye dhyeyaH --- yasmAt paraM na+aparam asti kiMcid yasmAn na+ANIyo na jyAyo 'sti kaZcit --- vRkSa iva stabdho divi tiSThaty ekas tena+idaM pUrNaM puruSeNa sarvam --- tato yad-uttarataraM tad-arUpam anAmayaM ya etad-vidur amRtAs te bhavanti, atha+itare duHkham eva+Apiyanti ---
sarva-anana-Ziro-grIvaH sarva-bhUta-guha-AZayaH /
sarva-vyApI ca bhagavAMs tasmAt sarva-gataH ZivaH //
yadA tamas tan na divA na rAtrir na san na ca+asac chiva eva kevalaH /
tad-akSaraM tat-savitur vareNyaM prajJA ca tasmAt prasRtA purANI //
ity-Adi nArAyaNaH paraM brahma+iti ca pUrvam eva pratipAditaM, tena+asya katham avirodhaH /(96) atyalpam etat --
veda-vit-pravara-prokta-vAkya-nyAya-upabRMhitAH /
vedAH sa-aGgA hariM prAhur jagaj-janma-Adi-kAraNaM //
janma-Ady-asya yataH --- yato vA imAni bhUtAni jAyante, yena jAtAni jIvanti, yat prayanty abhisaMviZanti, tad vijijJAnasva tad brahma+iti jagaj-janma-Adi-kAraNaM brahma+ity avagamyate / tac ca jagat-sRSTi-pralaya-prakaraNeSv avagantavyam / sad eva somya+idam agra AsId ekam eva+advitIyam iti jagad-upAdAnatA-jagan-nimittatA-jagad-antaryAmitA-adi-mukhena parama-kAraNaM sac-chabdena praitpAditaM brahma+ity avagatam / ayam eva+arthaH --- brahma vA idam ekam eva+agra AsId iti ZAkhA-antare brahma-Zabdena pratipaditaH / anena sac-chabdena+abhihitaM brahma+ity avagatam / ayam eva+arthas tathA ZAkhA-antara AtmA vA idam eka eva+agra AsIn na+anyat kiMcana miSad iti sad-brahma-ZabdAbhyAm Atma+eva+abhihita ity avagamyate / tathA ca ZAkhA-antara eko ha vai nArAyaNa AsIn na brahma na+IZAno na+ime dyAva-pRthivI na nakSatrANi+iti sad-brahma-Atma-Adi-parama-kAraNa-vAdibhiH Zabdair nArAyaNa eva+abhidhIyata iti niZcIyate /(97) yam antaH samudre kavayo vayanti+ity-Adi --- na+enam UrdhvaM na tiryaJcaM na madhye parijagrabhat / na tasya+IZe kaZcana tasya nAma mahad-yaZaH // na saMdRZe tiSThati rUpam asya na cakSuSA paZyati kaZcana+enam, hRdA manISA manasA+abhikLpto ya evaM vidur amRtAs te bhavanti+iti sarvasmAt paratvam asya pratipAdya, na tasya+IZe kaZcana+iti tasmAt paraM kim api na vidyata iti ca pratiSidhya, adbhyaH sambhUto hiraNya-garbha ity-aSTAv iti tena+eka-vAkyatAM gamayati / tac ca mahA-puruSa-prakaraNaM hrIZ ca te lakSmIZ ca patnyAv iti ca nArAyaNa eva+iti dyotayati /
(98) ayam artho nArAyaNa-anuvAke prapaJcitaH / sahasra-ZIrSaM devam ity-Arabhya sa brahma sa ZivaH sa+indraH so 'kSaraH paramaH sva-rAD iti / sarva-ZAkhAsu para-tattva-pratipAdana-parAn akSara-Ziva-ZaMbhu-para-brahma-para-jyotiH-para-tattva-para-AyaNa-parama-Atma-Adi-sarva-ZabdAMs tat-tad-guNa-yogena nArAyaNa eva prayujya tad-vyatiriktasya samastasya tad-AdhAratAM tan-niyAmyatAM tac-cheSatAm tad-AtmakatAM ca pratipAdya brahma-Zivayor api+indra-Adi-samAna-AkAratayA tad-vibhUtitvaM ca pratipAditam / idaM ca vAkyaM kevala-para-tattva-pratipAdana-eka-param anyat kiMcid apy atra na vidhIyate /
(99) asmin vAkye pratipAditasya sarvasmAt paratvena+avasthitasya brahmaNo vAkya-antareSu brahma-vid Apnoti param ity-AdiSu+upAsana-Adi vidhIyate / ataH prANaM manasi saha karaNair ity-Adi vAkyaM sarva-kAraNe parama-Atmani karaNa-prANa-Adi sarvaM vikAra-jAtam upasaMhRtya tam eva parama-AtmAnaM sarvasya+IZAnaM dhyAyIta+iti para-brahma-bhUta-nArAyaNasya+eva dhyAnaM vidadhAti /
(100) patiM viZvasya+iti na tasya+IZe kaZcana+iti ca tasya+eva sarvasya+IZAnatA pratipAditA / ata eva sarva-aiZvarya-saMpannaH sarva-IZvaraH ZaMbhura-AkAZa-madhye dhyeya iti nArAyaNasya+eva parama-kAraNasya ZaMbhu-Zabda-vAcyasya dhyAnaM vidhIyate / kaZ ca dhyeya ity-Arabhya kAraNaM tu dhyeya iti kAryasya+adhyeyatA-pUrvaka-kAraNa-eka-dhyeyatA-paratvAd vAkyasya / tasya+eva nArAyaNasya parama-kAraNatA ZaMbhu-Zabda-vAcyatA ca parama-kAraNa-pratipAdana-eka-pare nArAyaNa-anuvAka eva pratipannA+iti tad-virodhy-artha-antara-parikalpanaM kAraNasya+eva dhyeyatvena vidhi-vAkye na yujyate /
(101) yad api tato yad-uttaram ity atra puruSAd anyasya parataratvaM pratIyata ity-abhyadhAyi tad api yasmAt paraM na+aparam asti kiMcid yasmAn na+aNIyo na jyAyo 'sti kaZcit--- yasmAd aparaM --- yasmAd anyat kiMcid api paraM na+asti kena+api prakAreNa puruSa-vyatiriktasya paratvaM na+asti+ity-arthaH / aNIyastvaM --- sUkSmatvam / jyAyastvaM --- sarva-IZvaratvam / sarva-vyApitvAt sarva-IZvaratvAd asya+etad-vyatirikitasya kasya+apy aNIyastvaM jyAyastvaM ca na+asti+ity-arthaH / yasmAn na+aNIyo na jyAyo 'sti kaZcid iti puruSAd anyasya kasya+api jyAyastvaM niSiddham iti tasmAd anyasya paratvaM na yujyata iti pratyuktam /
(102) kas tarhy asya vAkyasya+arthaH / asya prakaraNasya+upakrame tam eva viditvA+atimRtyum eti na+anyaH panthA vidyate 'yanAya+aiti puruSa-vedanasya+amRtatva-hetutAM tad-vyatiriktasya+apathatAM ca pratijJAya yasmAt paraM na+aparam asti kiMcit tena+idaM pUrNaM puruSeNa sarvam ity etad antena sarvasmAt paratvaM pratipAditam / yataH puruSa-tattvam eva+uttarataraM tato yad-uttarataraM puruSa-tattvaM tad eva+arUpam anAmayaM ya etad-vidur amRtAs te bhavanti, atha+itare duHkham eva+apiyanti+iti puruSa-vedanasya+amRtatva-hetutvaM tad-itarasya+apathatvaM pratijJAtaM sahetukam upasaMhRtam / anyathA+upakrama-gata-pratijJAbhyAM virudhyate / puruSasya+eva Zuddhi-guNa-yogena Ziva-Zabda-abhiprAyatvaM ZAZvataM Zivam acyutam ity-AdinA jJAtam eva / puruSa eva Ziva-Zabda-abhidheya ity-anantaram eva vadati --- mahAn prabhur vai puruSaH sattvasya+eSa pravartaka iti / uktena+eva nyAyena na san na ca+asac chiva eva kevala ity-Adi sarvaM na+iyam /
(103) kiMca na tasya+IZe kaZcana+iti nirasta-sama-abhyadhika-saMbhAvanasya puruSasya+aNor aNIya-anityasminn anuvAke veda-Ady-anta-rUpatayA veda-bIja-bhUta-praNavasya prakRti-bhUta-akAra-vAcyatayA mahA-IZvaratvaM pratipAdya dahara-puNDarIka-madhya-stha-AkAZa-antarvartitayA+upAsyatvam uktam / ayam arthaH --- sarvasya veda-jAtasya prakRtiH praNava uktaH / praNavasya ca prakRtir akAraH / praNava-vikAro vedaH sva-prakRti-bhUte praNave lInaH / praNavo 'py akAra-vikAra-bhUtaH sva-prakRtAv akAre lInaH / tasya praNava-prakRti-bhUtasya+akArasya yaH paro vAcyaH sa eva mahA-IZvara iti sarva-vAcaka-jAta-prakRti-bhUta-akAra-vAcyaH sarva-vAcya-jAta-prakRti-bhUta-nArAyaNo yaH sa mahA-IZavara ity-arthaH / yathA-uktaM bhagavatA ---
ahaM kRtsnasya jagataH prabhavaH pralayas tathA /
mattaH parataraM na+anyat-kiMcid asti dhanaMjaya //
akSaraNAm akAro 'smi -------------------------- //
iti / a iti brahma+iti ca ZruteH / akAro vai sarvA vAg iti ca / vAcaka-jAtasya+akAra-prakRtitvaM vAcya-jAtasya brahma-prakRtitvaM ca suspaSTam / ato brahmaNo 'kAra-vAcyatA-pratipAdanAd akAra-vAcyo nArAyaNa eva mahA-IZvara iti siddham /(104) tasya+eva sahasra-ZIrSaM devam iti kevala-para-tattva-viZeSa-pratipAdana-pareNa nArAyaNa-anuvAkena sarvasmAt paratvaM prapaJcitam / anena+ananya-pareNa pratipAditam eva para-tattvam anya-pareSu sarva-vAkyeSu kena+api Zabdena pratIyamAnaM tad eva+ity avagamya iti ZAstra-dRStyA tu+upadeZo vAma-devavad iti sUtra-kAreNa nirNItam / tad etat paraM brahma kvacid brahma-Ziva-Adi-ZabdAd avagatam iti kevala-brahma-Zivayor na paratva-prasaGgaH / asminn ananya-pare 'nuvAke tayor indra-Adi-tulyatayA tad-vibhUtitva-pratipAdanAt / kvacid AkAZa-prANa-Adi-Zabdena paraM brahma+abhihitam iti bhUta-AkAZa-prANa-Ader yathA na paratvam / yat punar idam AZaGkitam atha yad idam asmin brahma-pure daharaM puNDarIkaM veZma daharo 'sminn antara-AkAZas tasmin yad antas tad anveSTavyaM tad vA va vijijJAsitavyam ity atra+AkAZa-Zabdena jagad-upAdAna-kAraNaM pratipAdya tad-antarvartinaH kasyacit tattva-viZeSasya+anveSTavyatA pratipAdyate / asya+AkAZasya nAma-rUpayor nivoDhRtva-ZravaNAt puruSa-sUkte puruSasya nAma-rUpayoH kartRtva-darZanAc ca+AkAZa-paryAya-bhUtAt puruSAd anyasya+anveSTavyatayA+upAsyatvaM pratIyata ity-anadhIta-vedAnAm adRSTa-ZAstrANAm idaM codyaM /
(105) yatas tatra Zrutir eva+asya parihAram Aha / vAkya-kAraZ ca --- daharo 'sminn antar-AkAZaH kiM tad atra vidyate yad anveSTavyaM yad vA va vijijJAsitavyam iti codite yAvAn vA ayam AkAZas tAvAn eSo 'ntarhRdaya AkAZa ity-AdinA+asya+AkAZa-Zabda-vAcyasya parama-puruSasya+anavadhika-mahattvaM sakala-jagad-AdhAratvaM ca pratipAdya tasmin kAmAH samAhitA iti kAma-Zabdena+apahata-pApmatva-Adi-satya-saMkalpa-paryanta-guNa-aSTakaM nihitam iti parama-puruSavat parama-puruSa-guNa-aSTakasya+api pRthivi-jijJAsitavyatA-pratipAdayiSayA tasmin yad antas tad-anveSTavyam ity-uktam iti ZrutyA+eva sarvaM parihRtam /
(106) etad uktaM bhavati --- kiM tad atra vidyate yad aneSTavyam ity asya codyasya tasmin sarvasya jagataH sraSTRtvam AdhAratvaM niyantRtvaM ZeSitvam apahata-pApmatva-Adayo guNAZ ca vidyanta iti parihAra iti / tathA ca vAkya-kAra-vacanam --- tasmin yad antar iti kAma-vyapadeZa iti / kAmyanta iti kAmAH / apahata-pApmatva-Adayo guNA ity-arthaH / etad uktaM bhavati --- yad etad dahara-AkAZa-Zabda-abhidheyaM nikhila-jagad-udaya-vaibhava-laya-lIlaM paraM brahma tasmin yad antar nihitam anavadhika-atiZayam apahata-pApmatva-Adi-guNa-aSTakaM tad ubhayam apy anveSTavyaM vijijJAsitavyam iti / yathA+Aha --- atha ya iha+AtmAnam anuvidya vrajanty etAMZ ca satyAn kAmAMs teSAM sarveSu lokeSu kAma-cAro bhavanti+iti /
(107) yaH punaH kAraNasya+eva dhyeyatA-pratipAdana-pare vAkye viSNor ananya-para-vAkya-pratipAdita-para-tattva-bhUtasya kArya-madhye niveZaH sa sva-kArya-bhUta-tattva-saMkhyA-pUraNaM kurvataH sva-lIlayA jagad-upakArAya sva+icchA-avatAra ity avagantavyaH / yathA lIlayA deva-saMkhyA-pUrNaM kurvata upendratvaM parasya+eva, yathA ca sUrya-vaMZa-udbhava-rAja-saMkhyA-pUrNaM kurvataH parasya+eva brahmaNo dAZa-rathi-rUpeNa sva-icchA-avatAraH, yathA ca soma-vaMZa-saMkhyA-pUraNaM kurvato bhagavato bhU-bhAra-avatAraNAya sva-icchayA vasudeva-gRhe 'vatAraH /
(108) sRSTi-pralaya-prakaraNeSu nArAyaNa eva parama-kAraNatayA pratipAdyata iti pUrvam eva+uktam / yat punar atharva-Zirasi rudreNa sva-sarva-aiZvaryaM prapaJcitaM tat so 'ntarAd antaraM prAviZad iti parama-Atma-praveZAd uktam iti ZrutyA+eva vyaktam / ZAstra-dRSTyA tu+upadeZo vAmadevavad iti sUtra-kAreNa+evaM-vAdinAm arthaH pratipAditaH / yathA+uktaM prahlAdena+api ---
sarva-gatvAd anantarasya sa eva+aham avasthitaH /
mattaH sarvam ahaM sarvaM mayi sarvaM sanAtane //
ity-Adi / atra sarva-gatvAd anantasya+iti hetur uktaH / sva-ZarIra-bhUtasya sarvasya cid-acid-vastuna Atmatvena sarva-gaH parama-AtmA+iti sarve ZabdAH sarva-ZarIraM parama-AtmAnam eva+abhidadhati+ity uktam / ato 'ham iti ZabdaH sva-Atma-prakAra-prakAriNaM parama-AtmAnam eva+AcaSTe / ata idam ucyate / AtmA+ity eva tu gRhNIyAt sarvasya tan-niSpatter ity-AdinA+ahaM-grahaNa-upAsanaM vAkya-kAreNa kArya-avasthaH kAraNa-avasthaZ ca sthUla-sUkSma-cid-acid-vastu-ZarIraH parama-AtmA+eva+iti sarvasya tan-niSpatter ity uktam / AtmA+iti tu+upagacchanti grAhayanti ca+iti sUtra-kAreNa ca / mahA-bhArate ca brahma-rudra-saMvAde brahmA rudraM prayAha ---
tava+antara-AtmA mama ca ye ca+anye dehi-saMjJitAH /
iti / rudrasya brahmaNaZ ca+anyeSAM ca dehinAM parama-IZvaro nArAyaNo 'ntara-AtmatayA+avasthita iti / tathA tatra+eva ---
viSNur AtmA bhagavato bhavasya+amita-tejasaH /
tasmAd dhanur-jyA-saMsparZaM sa viSehe maha-IZvaraH //
iti / tatra+eva ---
etau dvau vibudha-ZreSThau prasAda-krodha-jau smRtau /
tad-AdarZita-panthAnau sRSTi-saMhAra-kArakau //
iti / antara-AtmatayA+avasthita-nArAyaNa-darZita-pathau brahma-rudrau sRSTi-saMhAra-kArya-karAv ity-arthaH /(109) nimitta-upAdAnayos tu bhedaM vadanto veda-bAhyA eva syuH / janma-Ady-asya yataH --- prakRtiZ ca --- pratijJA-dRSTAnta-anuparodhAd ity-Adi veda-vit-praNIta-sUtra-virodhAt / sad eva somya+idam agra AsId ekam eva+advitIyam --- tad aikSata bahu syAM prajAyeya+iti --- brahma-vanaM brahma sa vRkSa AsId yato dyAvA-pRthivI niSTa-takSuH --- brahma-adhyatiSThad-bhuvanAni dhArayan --- sarve nimeSA jajJire vidyutaH puruSa-adadhi --- na tasya+IZe kaZcana tasya nAma mahad-yaZaH --- na+iha nAnA+asti kiMcana --- sarvasya vaZI sarvasya+IZAnaH --- puruSa eva+idaM sarvaM yad bhUtaM yac ca bhavyam uta+amRtattvasya+IZAnaH --- na+anyaH panthA ayanAya vidyata ity-Adi-sarva-Zruti-virodhAc ca /
(110) itihAsa-purANeSu ca sRSTi-sthiti-pralaya-prakaraNayor idam eva para-tattvam ity avagamyate / yathA mahA-bhArate ---
kutaH sRSTam idaM sarvaM jagat-sthAvara-jaGgamam /
pralaye ca kam abhyeti tan to brUhi pitAmaha //
iti pRSTo ---
nArAyaNo jagan-mUrtir ananta-AtmA sanAtana /
ity-Adi ca vadati ---
RSayaH pitaro devA mahA-bhUtAni dhAtavaH /
jaGgama-ajaGgamaM ca+idaM jagan-nArAyaNa-udbhavam //
iti ca / prAcya-udIcya-dAkSiNAtya-pAZcAtya-sarva-ZiSTaiH sarva-dharma-sarva-tattva-vyavasthAyAm idam eva paryAptam ity avigAna-parigRhItaM vaiSNavaM ca purANaM janma-Ady asya yata iti jagaj-janma-Adi-kAraNaM brahma+ity avagamyate / taj-janma-Adi-kAraNaM kim iti praZna-pUrvakaM viSNoH sakAZAd bhUtam ity-AdinA brahma-sva-rUpa-viZeSa-pratipAdana-eka-paratayA pravRttam iti sarva-saMmatam / tathA tatra+eva ---
prakRtir yA khyAtA vyakta-avyakta-sva-rUpiNI /
puruSaZ ca+py ubhAv etau lIyete parama-Atmani //
parama-AtmA ca sarveSAm AdhAraH parama-IZvaraH /
viSNu-nAmA sa vedeSu vedAnteSu ca gIyate //
iti / sarva-veda-vedAnteSu sarvaiH ZabdaiH parama-kAraNatayA+ayam eva gIyata ity-arthaH / yathA sarvAsu SrutiSu kevala-para-brahma-sva-rUpa-viZeSa-pratipAdanAya+eva pravRtto nArAyaNa-anuvAkas tathA+idaM vaiSNavaM ca purANam ---
so 'ham icchAmi dharma-jJa ZrotuM tvatto yathA jagat /
babhUva bhUyaZ ca yathA mahA-bhAga bhaviSyati //
yan-mayaM ca jagad-brahmany ataZ ca+etac-cara-acaram /
lInam AsId yathA yatra layam eSyati yatra ca //
iti paraM brahma kim iti prakramya ---
viSNoH sakAZAd udbhUtaM jagat tatra+eva ca sthitam /
sthiti-saMyama-kartA+asau jagato 'sya jagac ca saH //
paraH parANAM paramaH parama-Atma-Atma-saMsthitaH /
rUpa-varNa-Adi-nirdeZa-viZeSaNa-vivarjitaH //
apakSaya-vinAZAbhyAM pariNAma-rddhi-janmabhiH /
varjitaH Zakyate vaktuM yaH sad asti+iti kevalam //
sarvatra+asau samastaM ca vasaty atra+iti vai yataH /
tataH sa vAsudeva+iti vidvadbhiH paripaThyate //
tad-brahma paraM nityam ajam akSayam avyayam /
eka-sva-rUpaM ca sadA heya-abhAvAc ca nirmalam //
tad eva sarvam eva+etad-vyakta-avyakta-sva-rUpavat /
tathA puruSa-rUpeNa kAla-rUpeNa ca sthitam //
sa sarva-bhUta-prakRtiM vikArAn guNa-Adi-doSAMZ ca mune vyatItaH /
atIta-sarva-AvaraNo 'khila-AtmA tena+astRtaM yad bhuvana-antarAle //
samasta-kalyANa-guNa-Atmako 'sau sva-Zakti-leZa-uddhRta-bhUta-vargaH /
icchA-gRhIta-abhimata-uru-dehaH saMsAdhita-aZeSa-jagad-dhito 'sau //
tejo-bala-aiZvarya-mahA-avabodha-suvIrya-Zakty-Adi-guNa-eka-rAZiH /
paraH parANAM sakalA na yatra kleZa-AdayaH santi para-avara-IZe //
sa IZvaro vyaSTi-samaSTi-rUpo 'vyakta-sva-rUpaH prakaTa-sva-rUpaH /
sarva-IZvaraH sarva-dRk-sarva-vettA samasta-ZaktiH parama-IZvara-AkhyaH //
saMjJAyate yena tad asta-doSaM ZuddhaM paraM nirmalam eka-rUpam /
saMdRZyate vA+apy adhigamyate vA taj-jJAnam ajJAnam ato 'nyad uktam //
iti para-brahma-sva-rUpa-viZeSa-nirNayAya+eva pravRttam /(111) anyAni sarvANi purANAny etad-avirodhena neyAni / anya-paratvaM ca tat-tad-Arambha-prakArair avagamyate / sarva-AtmanA viruddha-aMZas tAmasatvAd anAdaraNIyaH /
(112) nanv asminn api ---
sRSTi-sthity-anta-karaNIM brahma-viSnu-Ziva-AtmikAM /
sa saMjJA yAti bhagavAn eka jana-ardanaH //
iti tri-mUrto-sAmyaM pratIyate / na+etad evam / eka eva jana-ardana iti jana ardanasya+eva brahma-Ziva-Adi-kRtsna-prapaJca-tAdAtmyaM vidhIyate / jagac ca sa iti pUrva-uktam eva vivRNoti --- sraSTA sRjati ca+AtmAnaM viSNuH pAlyaM ca pAti ca /
upasaMhriyate ca+ante saMhartA ca svatyaM-prabhuH //
iti ca sraSTRtvena+avasthitaM brahmaNaM sRjyaM ca saMhartAraM saMhAryaM ca yugapan nirdiZya sarvasya viSNu-tAdAtmya-upadeZAt sRjya-saMhArya-bhUtAd vastunaH sraSTR-saMhartror jana-ardana-vibhUtitvena viZeSo dRZyate / jana-ardana-viSNu-ZabdayoH paryAyatvena brahma-viSNu-Ziva-AtmikAm iti vibhUtim / ata eva sva-icchayA lIlA-arthaM vibhUty-antarbhAva ucyate / yathA+idam anantaram eva+ucyate ---
pRthivy-Apas tathA tejo vAyur AkAZa eva ca /
sarva-indriya-antaHkaraNaM puruSa-AkhyaM hi yaj jagat //
sa eva sarva-bhUta-AtmA viZva-rUpo yato 'vyayaH /
sarga-AdikaM tato 'sya+eva bhUta-stham upakArakam //
sa eva sRjyaH sa ca sarva-kartA sa eva pAtyatti ca pAlyate ca /
brahma-Ady-avasthAbhir aZeSa-mUrtir viSNur variSTho vara-do vareNyaH // iti /(113) atra sAmAnAdhikaraNya-nirdiSTaM heya-miZra-prapaJca-tAdAtmyaM niravadyasya nirvikArasya samasta-kalyANa-guNa-Atmakasya brahmaNaH katham upapadyata ity AZaGkhya sa eva sarva-bhUta-AtmA viZva-rUpo yato 'vyaya iti svayam eva+upapAdayati / sa eva sarva-IZvaraH para-brahma-bhUto viSNur eva sarvaM jagad iti pratijJAya sarva-bhUta-AtmA viZva-rUpo yato 'vyaya iti hetur uktaH / sarva-bhUtAnAm ayam AtmA viZva-ZarIro yato 'vyaya ity-arthaH / vakSyati ca --- sat-sarvaM vai hares tanur iti /
etad uktaM bhavati / asya+avyayasya+api parasya brahmaNo viSNor viZva-ZarIratayA tAdAtmya-viruddham ity Atma-ZarIrayoZ ca sva-bhAvA vyavasthitA eva / evaM-bhUtasya sarva-IZvarasya viSNoH prapaJca-antarbhUta-niyAmya-koTi-niviSTa-brahma-Adi-deva-tiryaG-manuSyeSu tat tat samAZrayaNIyatvAya sva-icchA-avatAraH pUrva-uktaH / tad etad brahma-AdInAM bhAvanA-traya-anvayena karma-vaZyatvaM bhagavataH para-brahma-bhUtasya vAsu-devasya nikhila-jagad-upakArAya sva-icchayA svena+eva rUpeNa deva-AdiSv avatAra iti ca SaSTe 'MZe Zubha-AZraya-prakaraNe suvyaktam uktam / asya deva-Adi-rUpeNa-avatAreSv api na prAkRto deha iti mahAbhArate --- na bhUta-saMgha-saMsthAno deho 'sya parama-AtmanaH / iti pratipAditaH / ZrutibhiZ ca --- ajAyamAno bahudhA vijAyate --- tasya dhIrAH parijAnanti yonim iti / karma-vaZyAnAM brahma-AdInAm anicchatAm api tat-tat-karma-anuguNa-prakRti-pariNAma-rUpa-bhUta-saMgha-saMsthAna-viZeSa-deva-Adi-ZarIra-praveZa-rUpaM janma+avarjanIyam / ayaM tu sarva-IZvaraH satya-saMkalpo bhagavAn evaM-bhUta-Zubha-itara-janma+akurvann api sva-icchayA svena+eva niratiZaya-kalyANa-rUpeNa deva-AdiSu jagad-upakArAya bahudhA jAyate, tasya+etasya Zubha-itara-janma+akurvato 'pi sva-kalyANa-guNa-Anantyena bahudhA yoniM bahu-vidha-janma dhIrA-dhIramatAm agresarA jAnanti+ity-arthaH /(114) tad-etan-nikhila-jagan-nimitta-upAdAna-bhUtAj janma-Ady asya yataH --- prakRtiZ ca pratijJA-dRSTAnta-anuparodha-Aditya-Adi-sUtraiH pratipAditAt parasmAd brahmaNaH parama-puruSAd anyasya kasyacit parataratvaM para-mataH setUn mAna-saMbandha-bheda-vyapadeZebhya ity-AZaGkya sAmAnyAt tu --- buddhy-arthaH pAdavat --- sthAna-viZeSAt prakAZa-Adivat --- upapatteZ ca --- tathA+anya-pratiSedhAt --- anena sarva-gatatva-mAyAm Adi-Zabda-Adibhya iti sUtra-kAraH svayam eva nirAkaroti /
(115) mAnave ca ZAstre ---
prAdur-AsIt tamonudaH sisRkSur vividhAH prajAH /
apa eva sasarja+Adau tAsu vIryam apa+asRjat //
tasmiJ jajJe svayaM brahma
iti brahmaNo janma-ZravaNAt kSetra-jJatvam eva+avagamyate / tathA ca sraSTuH parama-puruSasya tad-visRSTasya ca brahmaNaH
ayaM tasya tAH pUrvaM tena nArAyaNaH smRtaH /
tad-visRSTaH sa puruSo loke brahma+iti kIrtyate //
iti nAma-nirdeZAc ca / tathA ca vaiSNave purANe hiraNya-garbha-AdInAM bhAvanA-traya-anvayAd aZuddhatvena Zubha-AZrayatva-anarhatA-upapAdanAt kSetra-jJatvaM niZcIyate /(116) yad api kaiZcid uktam --- sarvasya Zabda-jAtasya vidhy-artha-vAda-mantra-rUpasya
kArya-abhidhAyitvena+eva prAmANyaM varNanIyam / vyavahArAd anyatra Zabdasya bodhakatva-Zakty-avadhAraNa-asaMbhavAd vyavahArasya ca kArya-buddhi-mUlatvAt kArya-rUpa eva Zabda-arthaH / na pariniSpanne vastuni ZabdaH pramANam iti / atra+ucyate / pravartaka-vAkya-vyavahAra eva ZabdAnAm artha-bodhakatva-Zakty-avadhAraNaM kartavyam iti kim iyaM rAja-AjJA / siddha-vastuSu Zabdasya bodhakatva-Zakti-grahaNam atyanta-sukaram / tathA hi --- kenacid dhasta-ceSTA-AdinA+apavarake daNDaH sthita iti deva-dattAya jJApaya+iti preSitaH kaZcit taj-jJApane pravRtto 'pavarake daNDaH sthita iti ZabdaM prayuGkte / mUkavad dhasta-ceSTAm imAM jAnan pArZva-stho 'nyaH prAg-vyutpanno 'pi tasya-arthasya bodhanAya-apavarake daNDaH sthita ity-asya Zabdasya prayoga-darZanAd asya+arthasya+ayaM Zabdo bodhaka iti jAnAti+iti kim atra duSkaram / tathA bAlas tAto 'yam iyaM mAtA+ayaM mAtulo 'yaM manuSyo 'yaM mRgaZ candro 'yam ayaM ca sarpa iti mAtA-pitR-prabhRtibhiH ZabdaiH ZanaiH Zanair aGgulyA nirdeZane tatra tatra bahuZaH ZikSitas tair eva Zabdais teSv artheSu sva-AtmanaZ ca buddhy-utpattiM dRSTvA teSv artheSu teSAM ZabdAnAm aGgulyA nirdeZa-pUrvakaH prayogaH sambandha-antara-abhAvAt saMketayitR-puruSa-AjJAnAc ca bodhakatva-nibandhana iti krameNa niZcitya punar apy asya Zabdasya+ayam artha iti pUrva-vRddhaiH ZikSitaH sarva-ZabdAnAm artham avagamya svayam api sarvaM vAkya-jAtaM prayuGkte / evam eva sarva-padAnAM sva-artha-abhidhAyitvaM saMghAta-viZeSaNAM ca yathA-avasthita-saMsarga-viZeSa-vAcitvaM ca jAnAti+iti kArya-artha-eva vyuttipattir ity-Adi-nirbandho nirbandhanaH / ataH pariSpannaH vastuni Zabdasya-bodhakatva-Zakty-avadhAraNAt sarvANi vedAnta-vAkyAni sakala-jagat-kAraNaM sarva-kalyANa-guNa-Akara-mukta-lakSaNaM brahma bodhayanty eva /(117) api ca kArya-artha eva vyutpattir astu / vedAnda-vAkyAny apy upAsana-viSaya-kArya-adhikRta-viZeSaNa-bhUta-phalatvena duHkha-asaMbhinna-deZa-viZeSa-rUpa-svarga-Adivad rAtri-satra-pratiSThAna-Adivad apagoraNa-Zata-yAtanA-sAdhya-sAdhana-bhAvavac ca karya-upayogitayA+eva sarvaM bodhayanti / tathA+hi --- brahma-vid Apnoti param ity-atra brahma-upAsana-viSaya-kArya-adhikRta-viZeSaNa-bhUta-phalatvena brahma-prAptiH ZrUyate --- para-prApti-kAmo brahma vidyAd ity-atra prApyatayA pratIyamAnaM brahma-sva-rUpaM tad-viZeSaNaM ca sarvaM kArya-upayogitayA+eva siddhaM bhavati / tad-antargatam eva jagat-sraSTRtvaM saMhartRtvam AdhAratvam antarAtmatvam ity-Ady uktam anuktaM ca sarvam iti na kiMcid anupapannam /
(118) evaM ca sati mantra-artha-vAda-gatA hy aviruddhA apUrvAZ ca+arthAH sarve vidhi-ZeSatayA+eva siddhA bhavanti / yathA+uktaM dramiDa-bhASye --- RNaM hi vai jAyata iti Zruter ity upakramya yady apy avadAna-stuti-paraM vAkyaM tathA+api na-asatA stutir upapadyata iti / etad uktaM bhavati --- sarvo hy artha-vAda-bhAgo devatA-ArAdhana-bhUta-yAga-AdeH sAGgasya+ArAdhya-devatAyAZ ca+adRSTa-rUpAn guNAn sahasraZo vadan sahasraZaH karmaNi prAZastya-buddhim utpAdayati / teSAm asad-bhAve prAZastya-buddhir eva na syAd iti karmaNi prAZastya-buddhy-arthaM guNa-sad-bhAvam eva bodhayati+iti / anayA+eva diZA sarve mantra-artha-vAda-avagatA arthAH siddhAH /
(119) api ca kArya-vAkya-artha-vAdibhiH kim idaM kAryatvaM nAma+iti vaktavyam / kRti-bhAva-bhAvitA kRty-uddeZyatA ca+iti cet / kim idaM kRty-uddeZyatvam / yad adhikRtya kRtir vartate tat kRty-uddeZyatvam iti cet / puruSa-vyApAra-rUpAyAH kRteH ko 'yam adhikAro nAma / yat-prApti-icchayA kRtim utpAdayati puruSaH tat kRty-uddeZyatvam iti cet hanta tarhi+iSTatvam eva kRty-uddeZyatvam / atha+evaM manuSe iSTasya+eva rUpa-dvayam asti / icchA-viSayatayA sthitiH puruSa-prerakatvaM ca / tatra prerakatva-AkAraH kRty-uddeZyatvam iti so 'yaM sva-pakSa-abhiniveZa-kArito vRtha-AZramaH / tathA hi+icchA-viSayatayA pratItasya sva-prayatna-utpattim antareNa+asiddhir eva prerakatvam / tata eva pravRtteH / icchAyAM jAtAyAm iSTasya sva-prayatna-utpattim antareNa+asiddhiH pratIyate cet tataZ cikIrSA jAyate tataH pravartate puruSa iti tattva-vidAM prakriyA / tasmAd iSTasya kRty-adhIna-Atma-lAbhatva-atireki kRty-uddeZyatvaM nAma kim pi na dRSyate / atha+ucyate --- iSTatA-hetuZ ca puruSa-anukUlatA / tat-puruSa-anukUlatvaM kRty-uddeZyatvam iti cet / na+evam / puruSa-anukUlaM sukham ity anartha-antaram / tathA puruSa-anukUlaM duHkha-paryAyam / ataH sukha-vyatiriktasya kasya+api puruSa-anukUlatvaM na saMbhavati /
nanu ca duHkha-nivRtter api sukha-vyatiriktAyAH puruSa-anukUlatA dRSTA / na+etat / Atma-anukUlaM sukham Atma-pratikUlaM duHkham iti hi sukha-duHkhayor vivekaH / tatra-Atma-anukUlaM sukham iSTaM bhavati / tat-pratikUlaM duHkhaM ca+aniSTam / ato duHkha-saMyogasya+asahyatayA tan-nivRttir api+iSTA bhavati / tata eva+iSTatA-sAmyAd anukUlatA-bhramaH / tathA hi --- prakRti-saMsRSTasya saMsAriNaH puruSasya+anukUla-saMyogaH pratikUla-saMyogaH sva-rUpeNa+avasthitir iti ca tisro 'vasthAH / tatra pratikUla-saMbandha-nivRttiZ ca+anukUla-saMbandha-nivRttiZ ca sva-rUpeNa+avasthitir eva / tasmAt pratikUla-saMyoge vartamAne tan-nivRtti-rUpA sva-rUpeNa+avasthitir api+iSTA bhavati / tatra+iSTatA-sAmyAd anukUlatA-bhramaH /(120) ataH sukha-rUpatvAd anukUlatAyAH niyogasya+anukUlatAM vadantaM prAmANikAH parihasanti / iSTasya+artha-viZeSasya nivartakatayA+eva hi niyogasya niyogatvaM sthiratvam apUrvatvaM ca pratIyate / svarga-kAmo yajeta+ity atra kAryasya kriyA-atiriktA svarga-kAma-pada-samabhivyAhAreNa svarga-sAdhanatva-niZcayAd eva bhavanti / na ca vAcyaM yajeta+ity atra prathamaM niyogaH sva-pradhAnatayA+eva pratIyate svarga-kAma-pada-samabhivyAhArAt sva-siddhaye svarga-siddhy-anukUlatA ca niyogasya+iti / yajeta+iti hi dhAtv-arthasya puruSa-prayatna-sAdhyatA pratIyate / svarga-kAma-pada-samabhivyAhArAd eva dhAtv-artha-atirekiNo niyogatvaM sthiratvam apUrvatvaM ca+ity-Adi / tac ca svarga-sAdhanatva-pratIti-nibandhanam / samabhivyAhRta-svarga-kAma-pada-artha-anvaya-yogyaM svarga-sAdhanam eva kAryaM liG-Adayo 'bhidadhati+iti loka-vyutpattir api tiraskRtA / etad uktaM bhavati --- samabhivyahRta-pada-antara-vAcya-artha-anvaya-yogyam eva+itara-pada-pratipAdyam ity-anvita-abhidhAyi-pada-saMghAta-rUpa-vAkya-ZravaNa-saman antaram eva pratIyate / tac ca svarga-sAdhana-rUpam / ataH kriyAvad ananya-arthatA+api virodhAd eva parityaktA+iti / ata eva gaGgAyAM ghoSa ity-Adau ghoSa-prativAsa-yogya-artha-upasthApana-paratvaM gaGgA-padasya+AZrIyate / prathamaM gaGgA-padena gaGgA-arthaH smRta iti gaGgA-pada-arthasya peyatvaM na vAkya-artha-anvayIbhavati / evam atra api yajeta+ity-etAvan-mAtra-ZravaNe kAryam ananya-arthaM smRtam iti vAkya-artha-anvaya-samaye kAryasya+ananya-arthatA na+avatiSThate / kArya-abhidhAyi-pada-ZravaNa-velAyAM prathamaM kAryam ananya-arthaM pratItam ity etad api na saMgacchate / vyutpatti-kAle gava-Anayana-Adi-kriyAyA duHkha-rUpAyA iSTa-viZeSa-sAdhanatayA+eva kAryatA-pratIteH / ato niyogasya puruSa-anukUlatvaM sarva-loka-viruddhaM niyogasya sukha-rUpa-puruSa-anukUlatAM vadataH sva-anubhava-virodhaZ ca / karIryA vRSTi-kAmo yajeyta+ity-AdiSu siddhe 'pi niyoge vRSTy-Adi-siddhi-nimittasya vRSTi-vyatirekeNa niyogasya+anukUlatA na+anubhUyate / yady apy asmiJ janmani vRSTy-Adi-siddher aniyamas tathA+apy aniyamAd eva niyoga-siddhir avaZya-AZrayaNIyA / tasminn anukUlatA-paryAya-sukha-anubhUtir na dRZyate / evam ukta-rItyA kRti-sAdhya-iSTatva-atireki kRty-uddeZyatvaM na dRZyate /
(121) kRtiM prati ZeSitvaM kRty-uddeZyatvam iti cet / kim idaM ZeSitvaM kiM ca ZeSatvam iti vaktavyam / kAryaM prati saMbandhI ZeSaH / tat-pratisaMbandhitvaM ZeSitvam iti cet / evaM tarhi kAryatvam eva ZeSitvam ity uktaM bhavati / kAryatvam eva vicAryate / para-uddeZa-pravRtta-kRti-vyApty-arhatvam ZeSatvam iti cet / ko 'yaM para-uddeZo nAma+iti / ayam eva hi vicAryate / uddeZyatvaM nAma+Ipsitatva-sAdhyatvam iti cet / kim idam Ipsitatvam / kRti-prayojanatvam iti cet puruSasya kRty-Arambha-prayojanam eva hi kRti-prayojanam / sa ca+icchA-viSayaH kRty-adhIna-Atma-lAbha iti pUrva-ukta eva / ayam eva hi sarvatra ZeSa-ZeSi-bhAvaH / para-gata-atiZaya-AdhAna-icchA-upAdeyatvam eva yasya sva-rUpaM sa ZeSaH paraH ZeSI / phala-utpatti-icchayA yAga-Ades tat-prayatnasya ca+upAdeyatvaM yAga-Adi-siddhi-icchayA+anyat sarvam upAdeyam /
(122) evaM garbha-dAsa-AdInAm api puruSa-viZeSa-atiZaya-AdhAna-upAdeyatvam eva sva-rUpam / evam IZvara-gata-atiZaya-AdhAna-icchayA+upAdeyatvam eva cetana-acetana-Atmakasya nityasya+anityasya ca sarvasya vastunaH sva-rUpam iti sarvam IZvara-ZeSatvam eva sarvasya ca+IZvaraH ZeSI+iti sarvasya vaZI sarvasya+IZAnaH patiM viZvasya+ity-Ady-uktam / kRti-sAdhyaM pradhAnaM yat tat-kAryam abhidhIyata ity ayam arthaH ZraddadhAneSv eva Zobhate /
(123) api ca svarga-kAmo yajeta+ity-AdiSu la-kAra-vAcya-kartR-viZeSa-samarpaNa-parANAM svarga-kAma-Adi-padAnAM niyojya-viZeSa-samarpaNa-paratvaM Zabda-anuZAsana-viruddhaM kena+avagamyate / sAdhya-svarga-viZiSTasya svarga-sAdhane kartRtva-anvayo na ghaTata iti cet / niyojyatva-anvayo 'pi na ghaTata iti hi svarga-sAdhanatva-niZcayaH / sa tu ZAstra-siddhe kartRtva-anvaye svarga-sAdhanatva-niZcayaH kriyate / yathA bhoktu-kAmo devadatta-gRhaM gacched ity-ukte bhojana-kAmasya devadatta-gRha-gamane kartRtva-ZravaNAd eva prAg-ajJAtam api bhojana-sAdhanatvaM devadatta-gRha-gamanasya+avagamyate / evam atra+api bhavati / na kriyA-antaraM prati kartRtayA Zrutasya kriyA-antare kartRtva-kalpanaM yuktam --- yajeta+iti hi yAga-kartRtayA Zrutasya biddhau kartRtva-kalpanaM kriyate / buddheH kartRtva-kalpanam eva hi niyojyatvam / yathA-uktaM ---
niyojya sarva-kAryaM yaH svakIyatvena budhyate /
iti / yaSTRtva-anuguNaM tad-bodhRtvam iti cet / devadattaH paced iti pAke kartRtayA Zrutasya devadattasya pAka-artha-gamanaM pAka-anuguNam iti gamane kartRtva-kalpanaM na yujyate /(124) kiM ca liG-Adi-Zabda-vAcyaM sthAyi-rUpaM kim ity apUrvam AZrIyate / svarga-kAma-pada-samabhivyAhAra-anupapatter iti cet / kA+atra+anupapattiH / siSAdhayiSita-svargo hi svarga-kAmaH / tasya svarga-kAmasya kAla-antara-bhAvi-svarga-siddhau kSaNa-bhaGginI yAga-Adi-kriyA na samarthA+iti cet / anAghrAta-veda-siddhAntAnAm iyam anupapattiH / sarvaiH karmabhir ArAdhitaH parama-IZvaro bhagavAn nArAyaNas tat-tad-iSTaM phalaM dadAti+iti veda-vido vadanti / yathA+Ahur veda-vid-agresarA dramiDa-AcAryAH --- phala-saMbibhatsayA hi karmabhir AtmAnaM piprISanti sa prIto 'laM phalAya+iti ZAstra-maryAdA iti / phala-saMbandha-icchayA karmabhir yAga-dAna-homa-Adibhir indriya-Adi-devatA-mukhena tat-tad-antaryAmi-rUpeNa+avasthitam indra-Adi-Zabda-vAcyaM parama-AtmAnaM bhagavantaM vAsudevam ArirAdhayiSanti, sa hi karmabhir ArAdhitas teSAm iSTAni phalAni prayacchati+ity-arthaH / tathA ca ZrutiH --- iSTa-apUrtaM bahudhA jAtaM jAyamAnaM viZvaM bibharti bhuvanasya nAbhir iti / iSTa-apUrtam iti sakala-Zruti-smRti-coditaM karma+ucyate / tad-viZvaM bibharti --- indra-agni-varuNa-Adi-sarva-devatA-saMbandhitayA pratIyamAnaM tat-tad-antara-AtmatayA+avasthitaH parama-puruSaH svayam eva bibharti svayam eva svI-karoti / bhuvanasya nAbhiH --- brahma-kSatra-Adi-sarva-varNa-pUrNasya bhuvanasya dhArakaH --- tais taiH karmabhir ArAdhitas tat-tad-iSTa-phala-pradAnena bhuvanAnAM dhAraka iti nAbhir ity-uktaH / agni-vAyu-prabhRti-devatA-antara-AtmatayA tat-tac-chabda-abhidheyo 'yam eva+ity Aha --- tad eva+agnis tad-vAyus tat-sUryas tad u candra-mA iti / yathA-uktaM bhagavatA ---
yo yo yAm yAM tanuM bhaktaH ZraddhayA+arcitum icchati /
tasya tasya+acalAM ZraddhAM tAm eva vidadhAmy aham //
sa tasya ZraddhayA yuktas tasya-ArAdhanam Ihate /
labhate ca tataH kAmAn mayA+eva vihitAn iha tAn // iti /
yAM yAM tanum iti+indra-Adi-devatA-viZeSAs tat-tad-antaryAmitayA+avasthitasya bhagavatas tanavaH ZarIrANi+ity-arthaH /
ahaM hi sarva-yajJAnAM bhoktA ca prabhur eva ca /
ity-Adi / prabhur eva ca+iti sarva-phalAnAM pradAtA ca+ity-arthaH / yathA ca
yajJais tvam ijyase nityaM sarva-deva-maya+acyuta /
yaiH sva-dharma-parair nAtha narair AdAdhito bhavAn /
te taranty akhilAm etAM mayAm Atma-vimuktaye //
iti / sA+itihAsa-purANeSu sarveSv eva vedeSu sarvANi karmANi sarva-IZvara-ArAdhana-rUpANi, tais taiH karmabhir ArAdhitaH puruSa-uttamas tat-tad-iSTaM phalaM dadAti+iti tatra tatra prapaJcitam / evam hi sarva-ZaktiM sarva-jJaM sarva-IZvaraM bhagavantam indra-Adi-devatA-antaryAmi-rUpeNa yAga-dAna-homa-Adi-veda-udita-sarva-karmaNAM bhoktAraM sarva-phalAnAM pradAtAraM ca sarvAH Zrutayo vadanti / catur-hotAro yatra saMpadaM gacchanti devair ity-AdyAH / catur-hotAro yajJAH, yatra parama-Atmani deveSv antaryAmi-rUpeNa+avasthite, devaiH saMpadaM gacchanti --- devaiH saMbandhaM gacchanti yajJA ity-arthaH / antaryAmi-rUpeNa+avasthitasya parama-AtmanaH ZarIratayA+avasthitAnAm indra-AdInAM yAga-Adi-saMbandha ity uktaM bhavati / yathA+uktaM bhagavatA ---
bhoktAraM yajJa-tapasAM sarva-loka-mahA-IZvaram /
iti / tasmAd agny-Adi-devatA-antara-Atma-bhUta-parama-puruSa-ArAdhana-rUpa-bhUtAni sarvANi karmANi, sa eva ca+abhilaSita-phala-pradAtA+iti kim atra+apUrveNa vyutpatti-patha-dUra-vartinA vAcyatayA+abhyupagatena kalpitena vA prayojanam / evaM ca sati liG-AdeH ko 'yam arthaH parigRhIto bhavati / yaja deva-pUjAyAm iti devatA-ArAdhana-bhUta-yAga-AdeH prakRty-arthasya kartR-vyApAra-sAdhyatAM vyutpatti-siddhAM liG-Adayo 'bhidadhati+iti na kiMcid anupapannam / kartR-vAcinAM pratyayAnAM prakRty-arthasya kartR-vyApAra-saMbandha-prakAro hi vAcyaH / bhUta-vartamAna-Adikam anye vadanti / liG-Adayas tu kartR-vyApAra-sAdhyatAM vadanti /(125) api ca kAminaH kartavyatA karma vidhAya karmaNo devatA-ArAdhana-rUpatAM tad-dvArA phala-saMbhavaM ca tat-tat-karma-vidhi-vAkyAny eva vadanti / vAyavyaM Zvetam Alabhata bhUti-kAmo vAyur vai kSepiSThA devatA vAyum eva svena bhAga-dheyena+upadhAvati sa eva+enaM bhUtiM gamayati+ity-AdIni / na+atra phala-siddhy-anupapattiH kA+api dRZyata iti phala-sAdhanatva-avagatir aupAdAnikI+ity api na saMgacchati / vidhy-apekSitaM yAga-AdeH phala-sAdhanatva-prakAraM vAkya-ZeSa eva bodhayati+ity-arthaH / tasmAd brAhmaNAya na+apagureta+ity atra+apagoraNa-niSedha-vidhi-para-vAkya-ZeSe ZrUyamANaM niSedhyasya+apagoraNasya Zata-yAtanA-sAdhanatvaM niSedha-vidhy-upayogI+iti hi svIkriyate / atra punaH kAminaH kartavyatayA vihitasya yAga-AdeH kAmya-svarga-Adi-sAdhanatva-prakAraM vAkya-ZeSa-avagatam anAdRtya kim ity upAdAnena yAga-AdeH phala-sAdhanatvaM parikalpyate / hiraNya-nidhim apavarake nidhAya yAcate kodrava-Adi-lubdhaH kRpaNaM janam iti ZrUyate tad etad yuSmAsu dRZyate / Zata-yAtanA-sAdhanatvam api na+adRSTa-dvAreNa / coditAny anutiSTho vihitaM karma-akurvato ninditAni ca kurvataH sarvANi sukhAni duHkhAni ca parama-puruSa-anugraha-nigrahAbhyAm eva bhavanti / eSa hy eva+Anandayati --- atho so 'bhayaM gato bhavati --- atha tasya bhayaM bhavati --- bhISA+asmAd vA+ataH pavate bhISA+udeti sUryo bhISA-asmAd agniZ candraZ ca mRtyur dhAvati paJcamaH --- iti / etasya vA akSarasya praZAsane gArgi sUryA-candramasau vidhRtau tiSThataH --- etasya vA akSarasya praZAsane gArgi dadato manuSyAH praZaMsanti yajamAnaM devA darvIM pitaro 'nvAyattA ity-Ady-aneka-vidhAH ZrutayaH santi / yathA+uktaM dramiDa-bhASye --- tasya+AjJayA dhAvati vAyur nadyaH sravanti tena ca kRta-sImAno jala-AZayAH samadA iva meSavir-sapitaM kurvanti+iti / tat-saMkalpa-nibandhanA hi+ime loke na cyavante na sphuTante / sva-ZAsanA-anuvartinAM jJAtvA kAruNyAt sa bhagavAn vardhayeta vidvAn karma-dakSa iti ca /
(126) parama-puruSa-yAthAtmya-jJAna-pUrvaka-tad-upAsana-Adi-vihita-karma-anuSThAyinas tat-prasAdAt tat-prApti-paryantAni sukhAny abhayaM ca yathA-adhikAraM bhavanti / taj-jJAna-pUrvakaM tad-upAsana-Adi-vihitaM karma-akurvato ninditAni ca kurvatas tan-nigrahAd eva tad-aprApti-pUrvaka-aparimita-duHkhAni bhayaM ca bhavanti / yathA-uktaM bhagavatA ---
niyataM kuru karma tvaM karma jyAyo hy akarmaNaH /
ity-AdinA kRtsnaM karma jJAna-pUrvakam anuSTheyaM vidhAya ---
mayi sarvANi karmANi saMnyasya
iti sarvasya karmaNaH sva-ArAdhanatAm AtmanAM sva-niyAmyatAM ca pratipAdya ---
ye me matam idaM nityam anutiSThanti mAnavAH /
ZraddhAvanto 'nasUyanto mucyante te 'pi karmabhiH //
ye tv etad-abhyasUyanto na+anutiSThanti me matam /
sarva-jJAna-vimUDhAMs tAn viddhi naSTAn acetasaH //
iti sva-AjJA-anuvartinaH praZasya viparItAn vinindya punar api sva-AjJA-anupAlanam akurvatAm Asur aprakRty-antarbhAvam abhidhAya+adhamA gatiZ ca+uktA ---
tAn ahaM dviSataH krUrAn saMsAreSu nara-adhamAn /
kSipAmy ajasram aZubhAn AsurISv eva yoniSu //
AsurIM yonim ApannA mUDhA janmani janmani /
mAm aprApya+eva kaunteya tato yAnty adhamAM gatim // iti /
sarva-karmANy api sadA kurvANo mad-vypAZrayaH /
mat-prasAdAd avApnoti ZAZvataM padam avyayam //
iti ca sva-AjJA-anuvartinAM ZAZvataM padaM ca+uktam / aZruta-vedAntAnAM karmaNy aZraddhA mA bhUd iti devatA-adhikaraNe 'tivAdAH kRtAH karma-mAtre yathA ZraddhA syAd iti sarvam eka-ZAstram iti veda-vit-siddhAntaH /(127) tasya+etasya parasya brahmaNo nArAyaNasya+aparicchedya-jJAna-Ananda-amalatva-sva-rUpavaj-jJAna-Zakti-bala-aiZvarya-vIrya-tejaH-prabhRty-anavadhika-atiZaya-asaMkhyeya-kalyANa-guNavat-sva-saMkalpa-pravartya-sva-itara-samasta-cid-acid-vastu-jAtavat-sva-abhimata-sva-anurUpa-eka-rUpa-divya-rUpa-tad-ucita-niratiZaya-kalyANa-vividha-anaMta-bhUSaNa-sva-Zakti-sadRZa-aparimita-ananta-AZcarya-nAnA-vidha-Ayudha-sva-abhimata-anurUpa-sva-rUpa-guNa-vibhava-aiZvarya-ZIla-Ady-anavadhika-mahima-mahisI-sva-anurUpa-kalyANa-jJAna-kriyA-Ady-aparimeya-guNa-ananta-parijana-pariccheda-sva-ucita-nikhila-bhogya-bhoga-upakaraNa-Ady-ananta-mahA-vibhava-avAG-manasa-gocara-sva-rUpa-sva-bhAva-divya-sthAna-Adi-nityatA-niravadyatA-gocarAZ ca sahasraZaH ZrutayaH santi / veda+aham etaM puruSaM mahA-antam Aditya-varNaM tamasaH parastAt / ya eSo 'ntara-Aditye hiraN-mayaH puruSaH / tasya yathA kapyAsaM puNDarIkam evam akSiNI / ya eSo 'ntar-hRdaya AkAZas tasminn ayaM puruSo mano-mayo 'mRto hiraN-mayaH --- mano-maya iti manasA+eva viZuddhena gRhyata ity-arthaH --- sarve nimeSA jajJire vidyutaH puruSAd adhi --- vidyud-varNAt puruSAd ity-arthaH --- nIla-toyada-madhya-sthA vidyul-lekhA+iva bhAsvarA --- madhya-stha-nIla-toyadA vidyul-lekhA+iva sA+iyaM dahara-puNDarIka-madhya-stha-AkAZa-vartinI vahnir-ZikhA sva-antarnihita-nIla-toyadA-bha-parama-Atma-sva-rUpA ava-antarnihita-nIla-toyadA visyud iva+AbhAti+ity-arthaH / mano-mayaH prANa-ZarIro bhA-rUpaH / satya-kAmaH satya-saMkalpaH / AkAZa-AtmA sarva-kAmA sarva-kAmaH sarva-gandhaH sarva-rasaH sarvam idam abhyAtto 'vAkya-anAdaraH / mAhArajanaM vAsa ity-AdyAH / asya+IZAnA jagato viSNu-patnI / hrIZ ca te lakSmIZ ca patnyau /tad-viSNoH paramaM padaM sadA paZyanti sUrayaH / kSayantam asya rajasaH parAke / yad ekam avyaktam ananta-rUpaM viZvaM purANaM tamasaH parastAt / yo veda nihitaM guhAyAM parame vyoman / yo 'sya+adhyakSaH parame vyoman / tad eva tad u bhavyamA idaM tad-akSare parame vyoman nitya-Adi-Zruti-Zata-niZcito 'yam arthaH /
(128) tad-viSNoH paramaM padam iti viSNoH parasya brahmaNaH paraM padaM sadA paZyanti sUraya iti vacanAt sarva-kAla-darZanavantaH paripUrNa-jJAnAH kecana santi+iti vijJAyate / ye sUrayas te sadA paZyanti+iti vacana-vyaktiH, ye sadA paZyanti te sUraya iti vA / ubhaya-pakSe 'py aneka-vidhAnaM na saMbhavati+iti cet / na / aprAptatvAt sarvasya sarva-viZiSTaM parama-sthAnaM vidhIyate / yathA-uktaM --- tad-guNAs te vidhIyerann avibhAgAd vidhAna-arthe na ced anyena ZiSTA iti / yathA yad-Agneyo 'STAka-pAla ity-Adi-karma-vidhau karmaNo guNAnAM ca+aprAptatvena sarva-guNa-viZiSTaM karma vidhIyate tathA+atra+api sUribhiH sadA dRZyatvena viSNoH parama-sthAnam aprAptaM pratipAdayati+iti na kaZcid virodhaH / karaNa-mantrAH kriyamANa-anuvAdinaH stotra-Zastra-rUpA japa-AdiSu viniyuktAZ ca prakaraNa-pathitAZ ca+aprakaraNa-pathitAZ ca sva-arthaM sarvaM yathA-avasthitam eva+aprAptam aviruddhaM brAhmaNavad bodhayanti+iti hi vaidikAH / pragIta-mantra-sAdhya-guNa-guNi-abhimAnaM stotram / apragIta-mantra-sAdhya-guNa-guNi-niSTha-guNa-abhidhAnaM Zastram / niyukta-artha-prakAZanAM ca devatA-AdiSv aprApta-aviruddha-guNa-viZeSa-prtipAdanaM viniyoga-anuguNam eva / na+iyaM Zrutir mukta-jana-viSayA / teZAM sadA-darZana-anupapatteH / na+pi mukta-pravAha-viSayA / sadA paZyanti+ity eka-eka-kartRka-viSayatayA pratIteH Zruti-bhaGga-prasaGgAt / mantra-artha-vAda-gatA hy arthAH kArya-paratve 'pi siddhyanti+ity-uktam / kiM punaH siddha-vastuny eva tAtparye vyutpatti-siddha iti sarvam upapannam / nanu ca+atra tad-viSNoH paramaM padam iti para-sva-rUpam eva parama-pada-Zabdena+abhidhIyate / samasta-heya-rahitaM viSNv-AkhyaM paraM padam ity-AdiSv avyatireka-darZanAt / na+evam / kSayantam asya rajataH parAke, tad-akSare parame vyoman, yo asya+AdhyAkSaH parame vyoman, yo veda nihitaM guhAyAM parame vyoman nitya-AdiSu parama-sthAnasya+eva darZanam / tad-viSNoH paramaM padam iti vyatireka-nirdeZAc ca / viSNv-AkhyaM paramaM padam iti viZeSaNAd anyad api paramaM padaM vidyata iti ca tena+eva jJAyate / tad idaM para-sthAnaM sUribhiH sadA-dRZyatvena pratipAdyate /
(129) etad-uktaM bhavati --- kvacit-para-sthAnaM parama-pada-Zabdena pratipAdyate, kvacit-prakRti-viyukta-Atma-sva-rUpaM, kvacid-bhagavat-sva-rUpam / tad-viSNoH paramaM padaM sadA paZyanti sUraya iti para-sthAnam /
sarga-sthity-anta-kAleSu tri-vidhA+eva pravartate /
guNa-pravRttyA paramaM padaM tasya+aguNaM mahat //
ity-atra prakRti-viyukta-Atma-sva-rUpam /
samasta-heya-rahitaM viSNv-AkhyaM paramaM padam /
ity-atra bhagavat-sva-rUpam / trINy apy etAni parama-prAptatvena parama-pada-Zabdena pratipAdyante / kathaM trayANAM parama-prApyatvam iti cet / bhagavat-sva-rUpaM parama-prApyatvAd eva paramaM padam / itarayor api bhagavat-prApti-garbhatvAd eva parama-padatvam / sarva-karma-bandha-vinirmukta-Atma-sva-rUpa-avAptir bhagavat-prApti-garbhA / ta ime satyAH kAmA anRta-apidhAnA iti bhagavato guNa-gaNasya tirodhAyakatvena+anRta-Zabdena sva-karmaNaH pratipAdanam /(130) anRta-rUpa-tirodhAnaM kSetra-jJa-karma+iti katham avagamyata iti cet /
avidyA karma-saMjJAnyA tRtIyA Zaktir iSyate /
yathA kSetra-jJa-ZaktiH sA veSTitA nRpa sarva-gA //
saMsAra-tApAn akhilAn avApnoty atisaMtatAn /
tayA tirohitatvAc ca
ity-Adi-vacanAt /(131) para-sthAna-prAptir api bhagavat-prApti-garbhA+eva+iti suvyaktam / kSayantam asya rajasaH parAka iti rajataH-Zabdena tri-guNa-AtmikA prakRtir ucyate kevalasya rajaso 'navasthAnAt / imAM tri-guNa-AtmikAM prakRtim atikramya sthite sthAne kSayantam --- vasantam ity-arthaH / anena tri-guNa-AtmakAt kSetra-jJasya bhogya-bhUtAd vastunaH parastAd viSNor vAsa-sthAnam iti gamyate / veda+aham etaM
puruSaM mahAntam Aditya-varNaM tamasaH parastAd ity-atra+api tamaH-Zabdena sA+eva prakRtir ucyate / kevalasya tamaso 'navasthAnAd eva / rajasaH parAke kSayantam ity-anena+eka-vAkyatvAt tamasaH parastAd vasantaM mahAntam Aditya-varNaM puruSam ahaM veda+ity ayam artho 'vagamyate / satyaM jJAnam anantaM brahma / yo veda nihitaM guhAyAM parame vyoman / tad-akSare parame vyomann iti tat-sthAnam avikAra-rUpaM parama-vyoma-Zabda-abhidheyam iti ca gamyate / akSare parame vyoman nityasya sthAnasya+akSaratva-ZravaNAt kSara-rUpa-Aditya-maNDala-Adayo na parama-vyoma-Zabda-abhidheyAH / yatra pUrve sAdhyAH santi devAH, yatra rSayaH prathama-jA ye purANA ity-AdiSu ca ta eva sUraya ity avagamyate / tad-viprAso vipanyavo jAgRvAMsaH samindhate viSNor yat-paraM padam ity-atra+api viprAso --- medhAvinaH, vipanyavaH --- stuti-ZIlAH, jAgRvAMsaH --- askhalita-jJAnAs ta eva+askhalita-jJAnAs tad-viSNoH paramaM padaM sadA stuvantaH samindhata ity-arthaH /(132) eteSAM parijana-sthAna-AdInAM sad eva somya+idam agra AsId ity-atra jJAna-bala-aiZvarya-Adi-kalyANa-guNa-gaNavat-para-brahma-sva-rUpa-antarbhUtatvAt sad eva+ekam eva+advitIyam iti brahma-antarbhAvo 'vagamyate / eSAm api kalyANa-guNa-eka-deZatvAd eva sad eva somya+idam agra AsId ity atra+idam iti Zabdasya karma-vaZya-bhoktR-varga-miZra-tad-bhogya-bhUta-prapaJca-viSayatvAc ca sadA paZyanti sUraya iti sadA-darZitvena ca teSAM karma-vaZya-anantarbhAvAt / apahata-pApmA+ity-Ady apipAsa ity-antena salIlA-upakaraNa-bhUta-tri-guNa-prakRti-prAkRta-tat-saMsRSTa-puruSa-gataM heya-sva-bhAvaM sarvaM pratiSidhya satya-kAma ity-anena sva-bhogya-bhoga-upakaraNa-jAtasya sarvasya satyatA pratipAditA / asatyAH kAmA yasya+asau satya-kAmaH / kAmyanta iti kAmAH / tena pareNa brahmaNA sva-bhogya-tad-upakaraNa-AdayaH sva-abhimatA ye kAmyante te satyAH --- nityA ity-arthaH / anyasya lIlA-upakaraNasya+api vastunaH pramANa-saMbandha-yogyatve saty api vikAra-Aspadatvena+asthiratvAd tad-viparItaM sthiratvam eSAM satya-padena+ucyate / satya-saMkalpa ity-eteSu bhogya-tad-upakaraNa-AdiSu nityeSu niratiZayeSv ananteSu sat-svapya-pUrvANAm aparimitAnAm arthAnAm api saMkalpa-mAtreNa siddhiM vadati / eSAM ca bhoga-upakaraNAnAM lIlA-upakaraNAnAM cetanAnAm acetanAnAM sthirANAm asthirANAm ca tat-saMkalpa-Ayatta-sva-rUpa-sthiti-pravRtti-bheda-Adi sarvaM vAti satya-saMkalpa iti /
(133) itihAsa-purANayor veda-upabRMhaNayoZ ca+ayam artha ucyate ---
tau te medhAvinau dRSTvA vedeSu pariniSThitau /
veda-upabRMhaNa-arthAya tAv agrAhayata prabhuH //
iti veda-upabRMhaNatayA prArabdhe ZrImad-rAmAyaNe ---
vyaktam eSa mahA-yogI parama-AtmA sanAtanaH /
anAdi-madhya-nidhano mahataH paramo mahAn //
tamasaH paramo dhAtA ZaGkha-cakra-gadAdharaH /
ZrIvatsa-vakSA nitya-ZrIr ajayyaH ZAZvato dhruvaH //
ZArA nAnA-vidhAZ ca+api dhanur Ayata-vigraham /
anvagacchanta kAkut-sthaM sarve puruSa-vigrahAH //
viveZa vaiSNavaM tejaH sa-ZarIraH saha-anugaH //
ZrImad-vaiSNava-purANe ---
samastAH ZaktayaZ ca+etA nRpa yatra pratiSThitAH /
tad-viZvairUpyaM rUpam antyad-dharer mahat //
mUrtaM brahma mahA-bhAga sarva-brahma-mayo hariH //
nitya+eva+eSA jagan-mAtA viSNoH ZrIr anapAyinI /
yathA sarva-gato viSNus tathA+eva+iyaM dvija-uttama //
devatve deva-dehA+iyaM manuSyatve ca mAnuSI /
viSNor deha-anurUpAM vai karoty eSA+Atmanas tanum //
ekAntinaH sadA brahma-dhyAyino yogino hi ye /
teSAM tat-paraM sthAnaM yad vai paZyanti sUrayaH //
kalA-muhUrta-Adi-mayaZ ca kAlo na yad-vibhUteH pariNAma-hetuH //
mahA-bhArate ca ---
divyaM sthAnam ajaraM ca+aprameyaM durvijJeya, ca+Agamair gamyamAdyam /
gaccha prabho rakSa ca+asmAn prapannAn kalpe kalpe jAyamAnaH sva-mUrtyA //
kAlaH sa pacate tatra na kAlas tatra vai prabhuH /
iti / parasya brahmaNo rUpavattvaM sUtra-kAraZ ca vadati --- antas tad-dharma-upadeZAd iti(134) yo 'sAv Aditya-maNDala-antarvartI tapta-kArta-svara-giri-vara-prabhaH sahasra-aMZu-Zata-sahasra-kiraNo gambhIra-ambhaH-samudbhUta-sumRSTa-nAla-vikara-vikasita-puNDarIka-dala-amala-Ayata-IkSaNaH su-bhrU-lalATaH su-nAsaH su-smita-adhara-vidrumaH su-rucira-komala-gaNDaH kambu-grIvaH samunnata-aMsa-vilambi-cAru-rUpa-divya-karNa-kisalayaH pIna-vRtta-Ayata-bhujaZ cArutarA-tamra-kara-tala-anurakta-aGgulIbhir alaMkRtas tanu-madhyo viZAla-vakSaH-sthalaH sama-vibhakta-sarva-aGgo 'nirdeZya-divya-rUpa-saMhananaH snigdha-varNaH prabuddha-puNDarIka-cAru-caraNa-yugalaH sva-anurUpa-pIta-ambara-dho 'mala-kirITa-kuNDala-hAra-kaustubha-keyUra-kaTaka-nUpurodara-bandhana-Ady-aparimita-AZcarya-ananta-divya-bhUSaNaH ZaGkha-cakra-gadAsi-ZrIvatsa-vanamAlA-alaGkRto 'navadhika-atiZaya-saundarya-AhRta-aZeSa-mano-dRSTi-vRttir lAvaNya-amRta-pUrita-aZeSa-cara-acara-bhUta-jAto 'tyadbhuta-acintya-nitya-yauvanaH puSpa-hAsa-sukumAraH puNya-gandha-vAsita-ananta-dig-antarAlas trailokya-AkramaNa-pravRtta-gambhIra-bhAvaH karuNA-anurAga-madhura-locana-avalokita-AZrita-vargaH puruSa-varo darIdRZyate / sa ca nikhila-jagad-udaya-vibhava-laya-lIlo nirasta-samasta-heyaH samasta-kalyANa-guNa-gaNa-nidhiH sva-itara-samasta-vastu-vilakSaNaH parama-AtmA paraM brahma nArAyaNa ity avagamyate / tad-dharma-upadeZAt --- sa eSa sarveSAM lokAnAm ISTe sarveSAM kAmAnAm --- sa eSa sarvebhyaH pApabhya udita ity-Adi-darZanAt / tasya+ete guNAH sarvasya vaZI sarvasya+IZAnaH --- apahata-pApmA vijara ity-Adi satya-saMkalpa ity-antam --- viZvataH paramaM nityaM viZvaM nArAyaNaM harim / patiM viZvasya+Atma-IZvaram ity-Adi-vAkya-pratipAditAH /
(135) vAkya-kAraiZ ca+etat-sarvaM su-spaSTam Aha --- hiraNya-mayaH puruSo dRZyata iti prAjJaH sarva-antaraH syAl loka-kAma-IZa-upadeZAt tathA+udayAt pApmanAm ity-AdinA / tasya ca rUpasya+anityatA-Adi vAkya-kAreNa+eva pratiSiddham --- syAt tad-rUpaM kRtakam anugraha-arthaM tac-cetanAnAm aiZvaryAd ity upAsitur anugraha-arthaH parama-puruSasya rUpa-saMgraha iti pUrva-pakSaM kRtvA, rUpaM vA+atIndriyam antaHkaraNa-pratyakSaM tan-nirdeZAd iti / yathA jJAna-AdayaH parasya brahmaNaH sva-rUpatayA nirdeZAt sva-rUpa-bhUta-guNAs tathA+idam api rUpaM ZrutyA sva-rUpatayA nirdeZAt sva-rUpa-bhUtam ity-arthaH / bhASya-kAreNa+etad vyAkhyAtam --- aJjasA+eva viZva-sRjo rUpaM tat tu na cakSuSA grAhyaM manasA tv akaluSeNa sAdhana-antaravatA gRhyate, na cakSuSA gRhyate na+api vAcA manasA tu viZuddhena+iti ZruteH, na hy rUpAyA devatAyA rUpam upadiZyate, yathA-bhUta-vAdi hi ZAstram, mahA-rajanaM vAsaH --- veda+aham etaM puruSaM mahAntam Aditya-varNaM tamasaH parastAd iti prakaraNa-antara-nirdeZAc ca sAkSiNa ity-AdinA hiraNya-maya iti rUpa-sAmAnyAc candra-mukhavat, na mayaD atra vikAram AdAya prayujyate, anArabhyatvAd Atmana iti / yathA jJAna-Adi-kalyANa-guNa-gaNa-Anantarya-nirdeZAd aparimita-kalyANa-guNa-gaNa-viZiSTaM paraM brahma+ity avagamyata evam Aditya-varNaM puruSam ity-Adi-nirdeZAt sva-abhimata-sva-anurUpa-kalyANatama-rUpaH para-brahma-bhUtaH puruSa-uttamo nArAyaNa iti jJAyate / tathA+asya+IZanA jagato viSNu-patnI --- hrIZ ca te lakSmIZ ca patnyau --- sadA paZyanti sUrayaH --- tamasaH parastAt --- kSayantam asya rajasaH parAka ity-AdinA patnI-parijana-sthAna-AdInAM nirdeZAd eva tathA+eva santi+ity avagamyate / yathA+Aha bhASya-kAra --- yathA-bhUta-vAdi hi ZAstram iti /
(136) etad-uktaM bhavati --- yathA satyaM jJAnaM anantaM brahma+iti nirdeZAt parama-Atma-sva-rUpaM samasta-heya-pratyanIka-anavadhika-ananta-eka-tAnatayA-paricchedyatayA ca sakala-itara-vilakSaNaM tathA yaH sarva-jJaH sarva-vit --- parA+asya Zaktir vividhA+eva ZrUyate svAbhAvikI jJAna-bala-kriyA ca --- tam eva bhAntam anubhAti sarvaM tasya bhAsA sarvam idaM vibhAti+ity-Adi-nirdeZAn niratiZaya-asaMkhyeyAZ ca guNAH sakala+itara-vilakSaNAH / tathA-Aditya-varNam ity-Adi-nirdeZAd rUpa-parijana-sthAna-AdayaZ ca sakala-itara-vilakSaNAH sva-asAdhAraNA anirdeZya-sva-rUpa-sva-bhAvA iti /
(137) vedAH pramANaM ced vidhy-artha-vAda-mantra-gataM sarvam apUrvam aviruddham artha-jAtaM yathA-avasthitam eva bodhayanti / prAmANyaM ca vedAnAm autpattikas tu Zabdasya+arthena saMbandha ity-uktam / yathA-agni-jala-AdInAm auSNya-Adi-Zakti-yogaH svAbhAvikaH, yathA ca cakSur-AdInAm indriyANAM buddhi-viZeSa-jana-ZaktiH svAbhAvikI tathA Zabdasya+api bodhana-ZaktiH svAbhAvikI / na ca hasta-ceSTA-Adivat saMketa-mUlaM Zabdasya bodhakatvam iti vaktuM Zakyam / anAdy-anusaMdhAna-avicchede 'pi saMketayitR-puruSa-ajJAnAt / yAni saMketa-mUlAni tAni sarvANi sAkSAd vA paraMparayA vA jJAyante / na ca deva-datta-Adi-Zabdavat kalpayituM yuktam / teSu ca sAkSAd vA paraMparayA vA saMketo jJAyate / gava-Adi-ZabdAnAM tv anAdy-anusaMdhAna-avicchede 'pi saMketa-ajJAnAd eva bodhakatva-ZaktiH svAbhAvikI / ato 'gny-AdInAM dAhakatva-Adi-Zaktivad indriyANAM bodhakatva-Zaktivac ca Zabdasya+api bodhakatva-Zaktir AZrayaNIyA //
(138) nanu cen indriyavac chabdasya+api bodhakatvaM svAbhAvikaM saMbandha-grahaNaM bodhakatvAya kim ity apekSate, liGga-Adivad iti ucyate --- yathA jJAta-saMbandha-niyamaM dhUma-Ady-agny-Adi-vijJAna-janakaM tathA jJAta-saMbandha-niyamaH Zabdo 'py artha-viZeSa-buddhi-janakaH / evaM tarhi Zabdo 'py artha-viZeSasya liGgam ity anumAnaM syAt --- na+evam / Zabda-arthayoH saMbandho bodhya-bodhka-bhAva eva dhUma-AdInAM tu saMbandha-antara iti tasya saMbandhasya jJAna-dvAreNa buddhi-janakatvam iti viZeSaH / evaM gRhIta-saMbandhasya bodhakatva-darZanAd anAdy-anusaMdhAna-avicchede 'pi saMketa-ajJAnAd bodhakatva-Zaktir eva+iti niZcIyate /
(139) evaM bodhakAnAM pada-saMghAtAnAM saMsarga-viZeSa-bodhakatvena vAkya-Zabda-abhidheyAnAm uccAraNa-kramo yatra puruSa-buddhi-pUrvakas te pauruSeyAH ZabdA ity ucyante / yatra tu tad-uccAraNa-kramaH pUrva-pUrva-uccaraNa-krama-janita-saMskAra-pUrvakaH sarvadA+apauruSeyAs te ca vedA ity+ucyante / etad eva vedAnAm apauruSeyatvaM nityatvaM ca yat-pUrva-uccAraNa-krama-janita-saMskAreNa tam eva krama-viZeSaM smRtvA tena+eva krameNa+uccAryamANatvam / te ca+anupUrvI-viZeSeNa saMsthitA akSara-rAZayo vedA Rg-yajuH-sAma-atharva-bheda-bhinnA ananta-ZAkhA vartante / te ca vidhy-artha-vAda-mantra-rUpA vedAH para-brahma-bhUta-nArAyaNa-sva-rUpaM tad-ArAdhana-prakAra-adhitAt phala-viZeSaM ca bodhayanti / parama-puruSavat tat-sva-rUpa-tad-ArAdhana-tat-phala-jJApaka-veda-Akhya-Zabda-jAtaM nityam eva / vedAnAm anantatvAd duravagAhatvAc ca parama-puruSa-niyuktAH parama-rSayaH kalpe kalpe nikhila-jagad-upakAra-arthaM veda-arthaM smRtvA vidhy-artha-vAda-mantra-mUlAni dharma-ZAstrANi+itihAsa-purANAni ca cakruH / laukikAZ ca ZabdA veda-rAZer uddhRtya+eva tat-tad-artha-viZeSa-nAmatayA pUrvavat prayuktAH pAraMparyeNa prayujyante / nanu ca vaidika eva sarve vAcakAH ZabdAZ cec chandasya+evaM bhASAyAm evam iti lakSaNa-bhedaH katham upapadyate / ucyate --- teSAm eva ZabdAnAM tasyAm eva+anupUrvyAM vartamAnAM tathA+eva prayogaH / anyatra prayujyamAnAnAm anyathA+iti na kaZcid doSaH /
(140) evam itihAsa-purANa-dharma-ZAstra-upabRMhita-sAGga-veda-vedyaH para-brahma-bhUto nArAyaNo nikhila-heya-pratyanIkaH sakala-itara-vilakSaNo 'paricchinna-jJAna-Ananda-eka-sva-rUpaH svAbhAvika-anavadhika-atiZaya-asaMkhyeya-kalyANa-guNa-gaNa-AkaraH sva-saMkalpa-anuvidhAyi-sva-rUpa-sthiti-pravRtti-bheda-cid-acid-vastu-jAto 'paricchedya-sva-rUpa-sva-bhAva-ananta-mahA-vibhUtir nAnA-vidha-ananta-cetana-acetana-Atmaka-prapaJca-lIlA-upakaraNa iti pratipAditam / sarvaM khalv idaM brahma --- aitadAtmyam idaM sarvaM --- tat tvam asi Zvetaketo ---
enam eke vadanty agniM maruto 'nyo prajApatim /
indram eke pare prANam apare brahma ZAZvatam //
jyotIMSi ZuklAni ca yAni loke trayo lokA loka-pAlAs trayI ca /
trayo 'gnayaZ ca+AhutayaZ ca paJca sarve deva devakI-putra eva //
tvaM yajJas tvaM vaSaT-kAras tvam oM-kAraH paraMtapaH /
Rtu-dhAmA vasuH pUrvo vasUnAM tvaM prajA-patiH //
jagat-sarvaM ZarIraM te sthairyaM te vasu-dhAtalam /
agniH kopaH prasAdas te somaH ZrIvatsa-lakSaNaH //
jyotIMSi viSNur bhuvanAni viSNur vanAni viSNur girayo diZaZ ca /
nadyaH samudrAZ ca sa eva sarvaM yad asti yan na+asti ca vipravarya //
ity-Adi-sAmAnAdhikaraNya-prayogeSu sarvaiH ZabdaiH sarva-ZarIratayA sarva-prakAraM brahma+eva+abhidhIyata iti ca+uktam / satya-saMkalapaM paraM brahma svayam eva bahu-prakAraM syAm iti saMkalpya+acit-samaSTi-rUpa-mahA-bhUta-sUkSma-vastu bhoktR-varga-samUhaM ca svasmin pralInaM svayam eva vibhajya tasmAd bhUta-sUkSmAd vAstuno mahA-bhUtAni sRSTvA teSu ca bhoktR-varga-AtmatayA praveZya taiZcid adhiSThitair mahA-bhUtair anyonya-saMsRSTaiH kRtsnaM jagad vidhAya svayam api sarvasya+AtmatayA praviZya parama-Atmatvena+avasthitaM sarva-ZarIraM bahu-prakAram avatiSThate / yad idaM mahA-bhUta-sUkSmaM vastu tad eva prakRti-Zabdena+abhidhIyate / bhoktR-varga-samUha eva puruSa-Zabdena ca+ucyate / tau ca prakRti-puruSau parama-Atma-ZarIratayA parama-Atma-prakAra-bhUtau / tat-prakAraH parama-AtmA+eva prakRti-puruSa-Zabda-abhideyaH / so 'kAmayata bahu syAM prajAyeya+iti --- tat-sRSTvA tad eva+anupraviZat --- tad anupraviZya sac ca tyac ca+abhavat niruktaM ca+aniruktaM ca nilayanaM ca+anilayanaM ca vijJAnaM ca+avijJAnaM ca satyaM ca+anRtaM ca satyam abhavad iti pUrva-uktaM sarvam anayA+eva ZrutyA vyaktam /(141) brahma-prApty-upAyaZ ca ZAstra-adhigata-tattva-jJAna-pUrvaka-sva-karma-anugRhIta-bhakti-niSThA-sAdhya-anavadhika-atiZaya-priya-viZadatama-pratyakSatA-Apanna-anudhyAna-rUpa-para-bhaktir eva+ity-uktam / bhakti-ZabdaZ ca prIti-viZeSe vartate / prItiZ ca jJAna-viZeSa eva / nanu ca sukhaM prItir ity-anartha-antaram / sukhaM ca jJAna-viZeSa-sAdhyaM pada-artha-antaram iti hi laukikAH / na+evam / yena jJAna-viZeSeNa tat-sAdhyam ity ucyate sa eva jJAna-viZeSaH sukham /
(142) etad uktaM bhavati --- viSaya-jJAnAni sukha-duHkha-madhya-sAdhAraNAni / tAni ca viSaya-adhIna-viZeSANi tathA bhavanti / yena ca viSaya-viZeSeNa viZeSitaM jJAnaM sukhasya janakam ity abhimataM tad-viSayaM jJAnam eva sukhaM, tad-atireki pada-artha-antaraM na+upalabhyate / tena+eva sukhitva-vyavahAra-upapatteZ ca / evaM-vidha-sukha-sva-rUpa-jJAnasya viZeSakatvaM brahma-vyatiriktasya vastunaH sa-atiZayam asthiraM ca / brahmaNas tv anavadhika-atiZayaM sthiraM ca+iti / Anando brahma+ity ucyate / viSaya-AyattatvAj jJAnasya sukha-sva-rUpatayA brahma+eva sukham / tad idam Aha --- raso vai saH --- rasaM he eva+ayaM labdhvA+AnandI bhavati+iti brahma+eva sukham iti brahma labdhvA sukhI bhavati+ity-arthaH / parama-puruSaH svena+eva svayam anavadhika-atiZaya-sukhaH san parasya+api sukhaM bhavati / sukha-sva-rUpatva-aviZeSAt / brahma yasya jJAna-viSayo bhavati sa sukhI bhavati+ity-arthaH / tad evaM parasya brahmaNo 'navadhika-atiZaya-asaMkhyeya-kalyANa-guNa-gaNa-Akarasya niravadyasya+ananta-mahA-vibhUter anavadhika-atiZaya-sauZIlya-saundarya-vAtsalya-jala-dheH sarva-ZeSitvAd AtmanaH ZeSatvAt pratibaMdhitayA+anusaMdhIyamAnam anavadhika-atiZaya-prIti-viSayaM sat paraM brahma+eva+enam AtmAnaM prApayati+iti /
(143) nanu ca+atyanta-ZeSatA+eva+Atmano 'navadhika-atiZaya-sukham ity-uktaM bhavati / tad etat sarva-loka-viruddham / tathA hi sarveSAm eva cetanAnAM svAtantryam eva iSTatamaM dRZyate, pAratantryaM duHkhataram / smRtiZ ca ---
sarvaM para-vaZam duHkhaM sarvam Atma-vaZaM sukham /
tathA hi ---
sevA Zva-vRttir AkhyAtA tasmAt tAM parivarjayet /
iti / tad idam anadhigata-deha-atirikta-Atma-rUpANAM ZarIra-Atma-abhimAna-vijRmbhitam / tathA hi --- ZarIraM hi manuSyatva-Adi-jAti-guNa-AZraya-piNDa-bhUtaM sva-tantraM pratIyate / tasminn eva+aham iti saMsAriNAM pratItiH / Atma-abhimAno yAdRZas tad-anuguNA+eva puruSa-artha-pratItiH / siMha-vyAghra-varAha-manuSya-yakSa-rakSaH-piZAca-deva-dAnava-strI-puMsa-vyavasthita-Atma-abhimAnAnAM sukhAni vyavasthitAni / tAni ca paraspara-viruddhAni / tasmAd Atma-abhimAna-anuguNa-puruSa-artha-vyavasthayA sarvaM samAhitam / Atma-sva-rUpaM tu deva-Adi-deha-vilakSaNaM jJAna-eka-AkAram / tac ca para-ZeSatA-eka-sva-rUpam / yathA-avasthita-Atma-abhimAne tad-anuguNA+eva puruSa-artha-pratItiH / AtmA jJAna-mayo 'mala iti smRter jJAna-eka-AkAratA pratipannA / patiM viZvasya+ity-Adi Zruti-guNaiH parama-Atma-ZeSatA-eka-AkAratA ca pratItA / ataH siMha-vyAghra-Adi-ZarIra-Atma-abhimAnavat svAtantrya-abhimAno 'pi karma-kRta-viparIta-Atma-jJAna-rUpo veditavyaH / ataH karma-kRtam eva parama-puruSa-vyatirikta-viSayANAM sukhatvam / ata eva teSAm alpatvam asthiratvaM ca parama-puruSasya+eva svata eva sukhatvam / atas tad eva sthiram anavadhika-atiZayaM ca --- kaM brahma khaM brahma --- Anando brahma --- satyaM jJAnam anantaM brahma+iti ZruteH / brahma-vyatiriktasya kRtsnasya vastunaH sva-rUpeNa sukhatva-abhAvaH karma-kRtatvena ca+asthiratvaM bhagavatA parAZareNa+uktam ---
naraka-svarga-saMjJe vai pApa-puNye dvija-uttama /
vastv ekam eva duHkhAya sukhAya+IrSya-agamAya ca /
kopAya ca yatas tasmAd vastu vastv-AtmakaM kutaH //
sukha-duHkha-Ady-eka-anta-rUpiNo vastuno vastutvaM kutaH / tad-eka-antatA puNya-pApa-kRtA+ity-arthaH / evam aneka-puruSa-apekSayA kasyacit sukham eva kasyacid duHkhaM bhavati+ity-avasthAM pratipAdya, ekasminn api puruSe na vyavasthitam ity-Aha ---
tad eva prIyate bhUtvA punar-suHkhAya jAyate /
tad eva kopAya yataH prasAdAya ca jAyate //
tasmAd duHkha-AtmakaM na+asti na ca kiMcit sukha-Atmakam /
iti sukha-duHkha-AtmakatvaM sarvasya vastunaH karma-kRtaM na vastu-sva-rUpa-kRtam / ataH karma-avasAne tad apaiti+ity-arthaH /(144) yat tu sarvaM para-vaZaM duHkham ity-uktaM tat-parama-puruSa-vyatiriktAnAM paraspara-ZeSa-ZeSi-bhAva-abhAvAt tad-vyatiriktaM prati ZeSatA duHkham eva+ity-uktam / sevA Zva-vRttir AkhyAtA+ity atra+apy asevya-sevA Zva-vRttir eva+ity-uktam / sa hy AZramaiH sadA+upAsyaH samastair eka eva tv iti sarvair Atma-yAthAtmya-vedibhiH sevyaH puruSa-uttama eka eva / yathA+uktaM bhagavatA ---
mAM ca yo 'vyabhicAreNa bhakti-yogena sevate /
sa guNAn samatItya+etAn brahma-bhUyAya kalpate //
iti+iyam eva bhakti-rUpA sevA brahma-vid Apnoti param --- tam evaM vidvAn amRta iha bhavati --- brahma veda brahma+eva bhavati+ity-AdiSu vedana-Zabdena+abhidhIyata ity-uktam / yam eva+eSa vRNute tena labhya iti viZeSaNAd yam eva+eSa vRNuta iti bhavagatA varaNIyatvaM pratIyate / varaNIyaZ ca priyatamaH / yasya bhagavaty anavadhika-atiZayA prItir jAyate sa eva bhagavataH priyatamaH / tad uktaM bhagavatA ---
priyo hi jJAnino 'ty-artham ahaM sa ca mama priyaH /
iti / tasmAt para-bhakti-rUpa-Apannam eva vedanaM tattvato bhagavat-prApti-sAdhanam / yathA+uktaM bhagavatA dvaipAyanena mokSa-dharme sarva-upaniSad-vyAkhyAna-rUpam ---
na saMdRZo tiSThati rUpam asya na cakSuSA paZyati kaZcana+enam /
bhaktyA ca dhRtyA ca samAhita-AtmA jJAna-sva-rUpaM paripaZyati+iti+iha //
dhRtyA samAhita-AtmA bhaktyA puruSa-uttamaM paZyati --- sAkSAtkaroti --- prApnoti+ity-arthaH / bhaktyA tv anannyayA Zakya ity-anena+aikArthyAt / bhaktiZ ca jJAna-viZeSa eva+iti sarvam upapannam /(145) sAra-asAra-viveka-jJA garIyAMso vimatsarAH /
pramANa-tantrAH santi+iti kRto veda-artha-saGgrahaH //
back